استاد عبدالحمید آگهنینگ اۉچمس خاطرهسی و اونینگ شعرلری حقیده ایکّی آغیز سۉز
دوشنبه ۱۱ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
دوشنبه ۱۱ جوزا
استاد عبدالحمید آگهنینگ اۉچمس خاطرهسی و اونینگ شعرلری حقیده ایکّی آغیز سۉز
خانچهارباغ باشلنغیچ مکتبینینگ بیرینچی صنفیگه ایلک بار اۉقووچی بۉلیب کیرگندیم. حاضرگی زمان اولوسوالیککه اَیلنگن خانچهارباغ علاقهدارلیگینینگ خیلمه۔خیل قیشلاقلریدن اۉشه ییلی مکتبگه آلینگن بیز آلتی، یېتّی یا سکّیز یاشدهگی اۉغیل بالهلر، مکتب باشلنگن کونلرینینگ بیریده اېرتهلب قۉنغیراق چلینگندن سۉنگ، بیرینچی صنفده ییغیلیب، یغاچدن یۉنیلگن اوزین، اوچ کیشیلیک چَوکیلرده اۉلتیرگن اېدیک. یاشی تخمیناً اۉتیّزلردن یوقاری، قاره دریشی کییگن، اۉرته بۉیلی، یوزی بوغدایرنگ، قۉلیگه کتاب آلگن، کورتیسینینگ کۉکس اوستیدهگی یوقاری چۉنتگیگه قاره بۉیاقلی «تورپن» قلم قیستیرگن بیر کیشی کیریب کېلدی. او کیشی صنفگه کیریشی بیلناق، بیز برچه بالهلر، آداب و حُرمت یوزهسیدن اۉرنیمیزدن توردیک. او کېلیب، صنفنینگ ایلگریسیده، قاره تختهگه یقین اۉزی اوچون قۉییلگن مېز آرقهسیدهگی بیر کیشیلیک تهینچاقلی چوکیده اۉلتیردی، بیزلرگه هم اۉلتیریشنی بویوردی. بالهلر هم اۉز اۉرینلریده اۉلتیردیلر. او کیشی بیرینچی معلم۔اۉقیتووچیمیز اېدی. اسم و تخلُّصلرینی کېیینچهلیک اېشیتیب آلدیک - عبدالحمید آگه اېکن.
معلّمیمیز بیرینچی کوندناق بیزگه یاقدی. او مهربان، ایچکویر و شیرین سۉزلی کیشی اېدی. اۉشه زمانده مکتب درسلیکلرینینگ همهسی پشتو تیلیده بۉلیشیگه قرهمهی، او درسلرنی تخته یوزیگه چیرایلی یازیب یخشی اۉرگتردی. اونینگ خطّی باشقه اۉقیتووچیلر خطلریگه قرهگنده جوده چیرایلی بۉلیب، پشتو تیلیدهگی سۉز و جملهلرنی نسخ خطّی بیلن یخشی یازردی. بعضی بیر اۉقووچیلر کتابلرینینگ ییرتیلگن یپراقلری اۉرنیگه اۉشه درسلرنی اۉز گۉزل خطّی بیلن یازیب یاپیشتیریب بېرردی.
رحمتلی اُستاد عبدالحمید آگه حقّیده مکتبنینگ بیرینچی صنفیدن قالگن خاطرهلریم انه شولردن عبارت.
بیر ییلدن سۉنگ بیز مکتبنینگ بیرینچی صنفینی بیتیریب ایکّینچی صنفگه کېچدیک، لېکن او اۉقیتووچینی مکتبمیزده باشقه اوچرهتمهدیک. کۉپ وقتلرگه قدر اونینگ یۉقلیگی سېزیلردی و اونی ساغینردیک، لېکن او مکتبیمیزدن تبدیل بۉلیب کېتگن اېدی.
خانچهارباغ باشلنغیچ مکتبینی بیتیریب اندخوی ابومسلم لیسهسینینگ یېتّینچی صنفیگه اۉقیشگه کیرگنیمده بیرینچی بار اُستاد آگهنینگ شاعرلیگیدن آگاه بۉلدیم. اونینگ قیسقه شرح حالی بیلن فارس تیلیدهگی بیر شعرینی مولانا خال محمّد خستهنینگ «معاصرین سخنور» ناملی تذکره کتابیده اۉقیدیم. او کتابنی اۉشه زمان اندخوی اولوسواللیگی بلدیه ادارهسی کتابخانهسیده کتابدارلیک وظیفهسینی بجرووچی، بوگونگی استاد محمدامین متین اندخویینینگ آلدیدن اۉقیشگه آلگن اېدیم. استاد آگهگه قیزیقش و ارادتیم آلدینگیدن هم آرتدی. کېیینچه لېک، کابل و مزار شریفده بۉلگن ییللریم اونینگ اۉزبېک و فارس تیللریده یازیلگن شعرلری جریده و نشریهلر آرقهلی مېنگه یېتیب کېلردی. اولرنی اۉقیب خورسند بۉلردیم. استاد آگه هم اوچرهشگن پَیتلریمیزده مېنینگ ارزیمس ادبي۔فرهنگي ایشلریمنی حددن آرتیق بهالب، شو بیلن مېنی کۉپدن۔کوپ تشویق قیلردی. او هربار اندخویدن مزارشریفگه کېلسه، اۉزینینگ مزارشریفده یشاوچی اینیلری - صوفی عبّدالرحیم و معلّم صاحب محمّد رضاخان بیلن بیرگه مېندن خبر آلگنی یۉقلب کېلردی؛ هربار کېلگنیده بالهلر اوچون کلچه و شیرینلیکلر هم کېلتیرردی. شوندهی قیلیب، رحمتلی استاد نینگمېنگه نسبتاً لطف و مرحمتی بغایتده کۉپ اېدی.
استاد عبدالحمید آگه عُمرینینگ سۉنگگی ایکّی دههسینی اندخوی اولوسواللیگینینگ مرکزیدهگی مکتبلرده اۉقیتووچیلیک قیلیب کېچیردی. او معلّملیک بیلن بیر زمانده، اۉز ادبي۔ایجادي فعّالیتینی هم دوام اېتتیردی، اۉزبېک و فارس تیللریده گۉزل شعرلر یازیش بیلن شغللندی؛ بعض بیر اثرلر، اینیقسه، اُستاد محمدامین متین قلمیگه عاید شعرلر و تحقیقي اثرلرنینگ اَیریملریدن اۉز چیرایلی خطّی بیلن نسخهلر کۉچیردی.
استاد آگه اندخویده کۉپینچه تنیقلی شاعر و ادیبلر، جملهدن استاد محمدامین متین و مولانا محمداسحاق انور بیلن صحبتداش اېدی. اولر هردایم شعر و ادبیات و ادبي ایجاد حقیده فکر المشتیرر و یازگن اثرلرینی بیر۔بیرلری نظریدن اۉتکزیب تورر اېدیلر، بعضاً بیرار مسأله حقّیده مېنی هم اوزاق یا یقیندن اۉز فکرلری بیلن اۉرتاق قیلر اېدیلر. اولر اندخوینینگ فاضل شخصلریدن صوفی جان آغا نامی بیلن شهرت قازانگن مرحوم صوفي محمّدرحیم قاضیزاده صحبتلریگه تېز۔تېز باریب تورردیلر و او کیشینینگ محضریده علمي و ادبي بحثلرگه فعّال اشتراک اېتردیلر.
بوندن قریب بیر ییل آلدین (قویاش هجري 1385۔ییلنینگ باشلریده)، رحمتلی استاد آگه اۉز شعرلرینی نشرگه تیّارلش مقصدیده تۉپلهگن اېدی. مذکور تۉپلمنی سۉنگگی بار کۉریب چیقیش، بعضي بیر خطالری بۉلسه توزهتیش و مقدّمه یازیش وظیفهسی مېنگه تاپشیریلگن اېدی. مېن اېسه هرخیل مشغولات و وظیفوي قیینچیلیکلر بیلن بند بۉلگنیم سببلی، مذکور ایشنی تېزده بجَره آلمهدیم. فقط اۉشه ییل رمضان هییتیدن آلدینراق، تۉپلمدهگی شعرلرنینگ برچهسینی کۉریب چیقیب، اولرنی استاد متین آرقهلی اېگهسیگه قیته تاپشیریشگه موفق بۉلدیم. استاد آگه اېسه اونی کۉریب، شعرلری اېندی نشرگه تیّار بۉلگنیگه ایشانچی کامل بۉلیب، تیلفون آرقهلی رمضان هییتینی قوتلش ضمنیده مېنگه منّتدارچیلیک بیلدیرگن اېدی.
افسوس که اۉز شعرلرینی چاپدن چیققن حالده کۉریش اونگه نصیب اېتمهگن اېکن! لېکن منه بیز، اونینگ شاگردلری، ارادتمند دۉستلری تیّارلنگن مذکور تۉپلمنی چاپ اېتیب، شعر و ادب شیدالری، استادنینگ مخلصلری و شعر و ادبیات بیلن قیزیقووچی مدنیتسېور خلقیمیز و علاقهمند اۉقووچیلرگه تاپشیرهیلیک، شو بیلن رحمتلی استاد آگهنینگ روحینی شاد اېتهیلیک!
اوشبو مناسبت بیلن، رحمتلی استاد عبدالحمید آگهنینگ قۉلینگیزدهگی تۉپلمگه کیریتیلگن شعرلری حقیده بیر۔ایکّی آغیز سۉز یوریتیشنی لازم دېب تاپدیم:
استاد عبدالحمید آگه ذواللّسانین یعنی ایکّی تیللی شاعر بۉلسه هم، او اساساً، اۉز آنه تیلی اۉزبېک تیلیده کۉپراق شعر اَیتیشگه سعی و حرکت قیلگن، نتیجهده، اوشبو تیلده گۉزل شعرلر یازیب اۉزیدن قیمتلی ادبې میراث قالدیرگن.
تۉپلمدهگی شعرلرگه بیر عمومي نظر تشلش بیلن، ایشانچ حاصل قیلهمیز که استاد آگه اۉز ادبي فعالیتی جریانیده تورلی اسلوب و شېوهلرده شعر اَیتیشگه اینتیلگن، او اۉزبېک ممتاز شعریده حکمران بۉلیب کېلگن عروض اۉلچاولری بیلن بیر زمانده، برماق وزنی - هجایي وزنلرده هم گۉزل شعري نمونهلر ایجاد اېتگن. اونینگ شعرلری ژانر یا قالب جهتدن هم خیلمه۔خیل: غزل، قطعه، تۉرتلیک، قصیده کبی غنایی شعر ژانرلریده یازیلگن. او عروض تیزیمینینگ مختلف بحرلریده شعر اَیتیشده اۉز طبعینی سینهگن و برماق اۉلچاویدن کۉپینچه تۉقّیز هجالی و اۉن بیر بۉغینلی وزنلرده شعر یازگن. سۉزیمیزنینگ اثباتی اوچون اولردن مثاللر ذکر اېتیب اۉتهمیز:
1. هزج مثمّن سالم بحری هر بیتده سکّیز مرتبه مَفاعِیلُن:
غروریم تازه بۉلگهی دل ترنُّم قیلسه نامینگنی،
قۉییب قۉل کۉکسی اوزره اېل بجرسه احترامینگنی.
***
نثار اَیلب قیزیل قان اولکهمیزنی اَیلهدی آزاد،
قووانیب مقتهسم ارزیر بو جۉشقین قۉزغالانلرنی.
***
به جز تشویش و غم چیزی نمی روید به باغ دل،
از این درد و الم، یارب، کجا جویم فراغ دل.
2. هزج مسدّس مقصور بحری: مَفاعِیلُن مَفاعِیلُن مَفاعِیل:
وطن جسمیم، وطن روحیم، وطن جان،
وطننینگ مهری بیزگه نورِ ایمان.
3. هزج مسدّس محذوف بحری: مَفاعِیلُن مَفاعِیلُن فَعُولُن:
ازلدن قانیمیز بیر، جانیمیز بیر،
شُکوه و عظمتیمیز، شأنیمیز بیر.
4. هزج مثمّن اخرب محذوف یا مقصور بحری: مَفعُولُ مَفاعِیلُ مَفاعِیلُ فَعُولُن/مَفاعِیل:
ای آقینه، تو بندر تاریخیِ مایی،
امروز تو بالنده و فردای تو زیباست!
***
غمگه چۉمیریب بیزنی، اۉشل آی کېتیبدیر،
کۉزیمنی، قراسم آچیب، ای وای، کیتیبدیر.
5. رَمل مُثَمَّنِ مَحذُوف فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن:
کۉکسینی قلقان قیلیب تورگن جواندن اۉرگیلهی،
عزمی جۉشقین، جزمی تاشقین ارسلاندن اۉرگیلهی.
***
همدلی و همزبانی آدمی را زیور است،
وحدت ملّی به کشور افتخار دیگر است.
***
ما شغال زرد را شیر ژیان پنداشتیم،
سفلهگان را پیشوای پُرتوان پنداشتیم.
6. رَمَلِ مُسَدّس محذوف یامقصور بحری: فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن/فاعِلات:
بۉلمه نادان، خلق سېندن عار اېتر،
سېندن آته۔آنهنی بیزار اېتر.
***
بو وطن اېردی گلستان، ای بهار،
هر تامانی رشک رضوان، ای بهار!
***
دایما روح و روانیمدیر کتاب،
استادیم، مهربانیمدیر کتاب.
***
ای وطن، ما پاسبانان تو ایم،
پاسبان کوهساران تو ایم.
7. رَمل مثمّن مخبون محذوف بحری: فَعِلاتُن فَعِلاتُن فَعِلاتُن فَعِلُن:
صفت مرد یکی پاکی وجدان باشد،
به همه نوع بشر یک دل و یکسان باشد.
***
آگهَ این نظم که از طبع تو سر برزده است،
زینت افزای همه صفحۀ دیوان باشد.
8. مُضارع مُثمّن اَخرَبِ مَکفوف مقصور بحری: مَفعُولُ فاعِلاتُ مَفاعِیلُ فاعِلان:
طرح سخن به مردم غدّار مشکلست،
تیمار درد جاهل بدکار مشکلست.
9. تۉقیّز بۉغینلی برماق وزنی:
اسارتده قالگن کۉنگول من،
محزون بۉلیب تورگن بلبل من.
***
آتش نفس اېدیم اۉتمیشده،
حرارتسیز بۉلگن بیر کول من.
10. اۉن بیر بۉغینلی برماق وزنی:
مینگ مینگلب عصرلر دوران سورگنلر،
دورانلر ایچیده اېرکین یورگنلر،
یاوگه بۉیین سۉنمهی یوریب تورگنلر،
سلطنت تختینی دایم قورگنلر.
استاد آگهنینگ شعرلریده کۉپراق قۉللنگن عروض و برماق وزنلری یوقاریدهگیلردن عبارت اېدی. بیز اولرنی مثاللر یاردمیده کۉرسهتیب اۉتدیک.
اونینگ شعرلرینی موضوع نقطۀ نظریدن اۉرگنماقچی بۉلسک، بو جوده قیزیقرلیدیر. کۉزیمیز آلدیده تیماتیک (موضوعاتی) جهتدن کۉپ بای و خیلمه خیل موضوعلرنی بدیعي شکللر بیلن اۉرهب آلگن و او لرگه بدیعي۔هنري افاده بغیشلهگن شعرلر تۉپلمی توریبدی.
استاد عبدالحمید آگهنینگ شعرلریدهگی اساسي موضوعلر - وطن، آنه، صلح و تینچلیک، بیلیم و دانشنی ارداقلش، اوروشدن نفرت و بیزارلیک، انسانسېورلیک، مکتب و اونده تعلیم آلیش و اۉرگنیش اهمیتی و باشقهلردن عبارت. بوندن تشقری، عشق و محبّتنی کویلاوچی گۉزل غزللر هم اونینگ قلمی بیلن یازیلگن. بو بارهده هم استادنینگ شعرلریدن بیر نېچه مثال کېلتیرسک، اۉرینسیز بۉلمهسه کېرهک، البتّه.
وطن حقیده:
ای وطن سېنسن آنمدن مهربان،
هر چمنزارینگ مېنگه باغ جنان.
پرورش قیلدینگ مېنی مهرینگ بیلن،
بۉلمهسین رنگینگ سېنینگ هرگز خزان.
***
ای وطن، ما پاسبانان تو ایم،
پاسبان کوهساران تو ایم.
***
وطن جسمیم، وطن روحیم، وطن جان،
وطننینگ مهری بیزگه نورِ ایمان.
***
سېویملی تاغ و تاشی بیزگه آلتین،
مبارک توپراغیدیر رشک رضوان.
آته و آنه حقیده:
آنه جان، سیزدن یقینراق مهربانیم یۉق مېنینگ،
اۉیلهسم سیزدېک عزیز و قدردانیم یۉق مېننگ.
کېچه۔کوندوز پاسبانینگ آته۔آنهنگدیر سېنینگ
حافظ روح و روانینگ آته۔آننگدیر سېنینگ.
آنه تیلی:
ای، مېنینگ وِردِ زبانیم، آنه تیل،
سېن مېنینگ روح و روانیم، آنه تیل!
ای، مېنینگ بابا و اجدایم تیلی،
ای، مېنینگ باغِ جنانیم، آنه تیل!
دۉستلیک، اتّفاق و بیر دملیک حقیده:
داوروغی عالمنی توتگن صاحبِ شان ایکّیمیز،
کۉشک و قۉرغانلرنی قورگن مردِمیدان ایکّیمیز.
تورکمان و اۉزبېکنینگ افتخاری بیر اېرور،
بیر آنه فرزندی بۉلگن ایکّی اۉغلان ایکّیمیز.
***
بیرلشیب وحدت بناسینی کوچهیتیرمک کېرهک،
صدق بیرلن اَیلهگنمیز عهد و پیمان ایکّیمیز.
علم و دانالیکنی ارداقلب:
بۉلمه نادان، خلق سېندن عار اېتر،
سېندن آته۔آنهنی بیزار اېتر.
***
علم و دانش سېنگه بېرگَی اعتبار،
آبرو عزّتگه سېنی یار اېتر.
صلح، تینچلیک و آزادلیکنی کویلب:
جرهنگلر اۉیلرده یالغیز بیر آواز،
قرهنگلر، قلبلرده قَینر بیر تویغو.
تینچلیک صداسی هر بیرلحظهده،
آنهلرقلبیده یانیب تورگن او.
تینچیلیک بۉلمهسه، دنیا قرانغو،
جهان تۉله دهشت، یورهکده قیغو.
***
سعادت سایه سالدی باشیمیزگه،
وطن ده حُرّ یشش دورانی دور بو.
اسارت دوری کېچدی باشیمیزدن،
اولوغ تاریخنینگ فرمانی دور بو...
شونینگدېک، استاد آگهنینگ شعرلری مختلف موضوعلرگه بای بۉلیب، همهسیدن مثال کېلتیریش سۉزیمیزنی جوده اوزاققه چوزیب ییبارهدی، ناچار شولر بیلن چېکلنهمیز.
رحمتلی آگهنینگ شعرلریده یوقاریده اېسلهتیب اۉتیلگن موضوعلردن تشقری، غنايی یاکه سېوگی و محبّت موضوعی هم علیحده اۉرین اېگللهیدی. بو موضوعده هم استاد آگه بدیعي اهمیتگه اېگه بۉلگن شعرلر یازگن. مثال اوچون بیر نېچه بیت کېلتیرهمیز:
کۉزلرینگده عشوه و ناز اۉینهشر،
سۉزلرینگنینگ رمزینی بیلمس بشر.
***
قویاش تسلیم رُخسارینگ بۉلیب دور،
جهان اهلی گرفتارینگ بۉلیب دور.
***
شوندهی قیلیب، استاد عبدالحمید آگهنینگ شعرلریگه بیر نظر تشلش بیلن، اولرنی اۉلچاو (وزن)، موضوعات و بدیعيلیک جهتدن بیر مونچه اۉرگنیب چیقدیک. اولرنینگ خیلمه۔خیل جهتلری و قیرّهلری حقیده کۉپدن۔کۉپ سۉزلش ممکن. لېکن، سۉزیمیزنی بو یېرده نهایهگه یېتکزیب، اوشبو تۉپلمنی تېز فرصتده چاپدن چیقیب شعر شیدالری و استاد آگهنینگ مخلصلری مطالعهسیگه یېتیب باریشینی ایستهیمن و رحمتلی استادنینگ روحلری شاد و یاتگن یېرلری اوچماخ و فردوس برین بۉلسین!
مؤلفنینگ باشقه مقالهلری
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
-
نوایینینگ یازیلمهی قالگن اثری
سهشنبه ۲۶ جوزا -
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
عبدالله قهار جسارتی
جمعه ۲۹ جوزا