اۉزبېک ادبي تیلی ترقیاتیده نوایینینگ توتگن اۉرنی
جمعه ۲۲ جوزا
-
-
تیل و ادبیات
-
جمعه ۲۲ جوزا
اۉزبېک ادبي تیلی ترقیاتیده نوایینینگ توتگن اۉرنی
نوایی قندهی سحرلی سیما که، عصرلر آشه اونگه اینتیلیش تاباره آشیب بارماقده، زمانلر اۉته اونینگ جاذبهسی تاباره آرتیب بارماقده؟ مېن اېسه بو سوالنینگ جوابینی اونینگ «لیلی و مجنون» داستانیدهگی:
ایتیب ساوومس ترانه سېن۔سېن،
آلیب قورومس خزانه سېن۔سېن
دېگن بیتیدن تاپگندهی بۉلدیم. اگرچه نوایی بونی سۉزگه مراجعت قیلیب ایتگن بۉلسه۔ده، مېن بو بیتنی نوایینینگ اۉزیگه قیتریب تکرار۔تکرار ایتگیم کېلهدی. درحقیقت، نوایی نه فقط تورکی خلقلر، بلکه بوتون بشریت اوچون ایتیب ساوومس ترانه دیر، آلیب قوریمس خزانه دیر. چونکه سۉز سۉزلاوچیسینینگ مهارتی بیلن کوچگه کیرهدی و سحرلی قدرتگه ایلنهدی. نوایی اېسه، سۉزدن اۉزیگه ابدي هیکل اۉرنتدی.
لېکن مینگ افسوس بیلن ایتیش کېرهک که بېش یریم عصردن بېری دنیا اونگه اینتیلیب کېلهیاتگن بو بویوک انسان اۉز یورتیده بوتونلهی اونوتیلگن و بیزگه میراث قالدیرگن مبارک اثرلری اۉزبېک تیلیده بۉلگنی اوچون اتهیین چاپ اېتیلمهگن و اۉرگنیلمهگن.
نوایینینگ دنیا مقیاسیده تن آلینیشی، اثرلرینینگ تورلی تیللرگه ترجمه قیلینیشی و اثرلری اساسیده یوزلب علمي و تحقیقي کتاب و مقالهلر یازیلیشیگه سبب نوایینینگ اۉز اثرلری آرقهلی فکري جهتدن دنیا مدنیتیگه قۉشگن اولکن اولوشی دیر البته. لېکن بیز اوچون نوایی نېگه اولوغ، نېگه عزیز؟
معلوم که، اۉرته عصرلرگه کېلیب فارس و عرب تیللرینینگ بختی کولهدی. اوزاق دور ایچیده بیری علم و فن تیلی، بیری شعر و ادب تیلی صفتیده، غیرِمنصفانه شکلده حکم سوریب کېلدی و نتیجهده ملتیمیزدن چیققن نادر سیمالر اثرلرینی اۉز تیللریده اېمس، اۉزگه تیللرده یازیشگه مجبور بۉلدیلر. چونکه «تورکي تیل شعریتدهگی نازک و نفیس توشونچه و تویغولرنی افادهلشگه قادر اېمس، تورکي تیل علمي اثر یازیشگه یرهمهیدی» دېگن ساخته توشونچه حکمران اېدی. بو اۉیدیرمه تفکر دنیانی تیترهتگن امپراتورلریمیزنی هم قاندیردی. چنانچه اۉز شان و شهرتلرینی دنیاگه کۉز۔کۉز قیلیش، اۉز ناملرینی تاریخ صحیفهلریده مهرلش اوچون فارس تیلیده مدحیهلر یازدیردیلر، شاعر و تأریخچیلر آغیزلرینی آلتینگه تۉلدیردیلر. نوایی اېسه شوندهی بیر شرایطده آنه تیلیده اۉلمس اثرلر یازیب اۉزبېک تیلینینگ هم شعریت، هم علم تیلی اېکنلیگینی اثباتلب بېردی و دشمنلر آغزینی مهرلهدی.
اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بیراغینی یوکسکلرگه کۉتریب، اۉزبېک خلقینی تیل جهتدن «یک قلم» قیلگن نوایی حقلی روشده:
تورک نظمیده چو مېن تارتیب علم،
ایلهدیم اول مملکتنی یک قلم
دېب، فخرلنهدی.
کېینچهلیک ظهیرالدین محمد بابر «بابرنامه» اثریده اندیجان شهری اهالیسی و اونینگ تیلی حقیده معلومات بېریب، اولرنینگ تیلی نوایی اثرلری تیلیگه جوده یقین اېکنلیگینی ایتیب، نوایینینگ بو دعواسینی تصدیقلهیدی: «اېلی تورک دور، شهر و بازاریسیده تورکي بیلمس کیشی یۉقتور. اېلینینگ لفظی قلم بیله راستتور. انی اوچون کیم، میر علیشیر نوایینینگ مصنفاتی با وجود کیم هریده نشو نما تاپیبتور، بو تیل بیله دور».
بو بیلن بیز نوایی - اۉزبېک ادبي تیلینینگ اساسچیسی، دېماقچی اېمسمیز، چونکه اۉزبېک ادبي تیلی نواییدن انچه آلدین - ۱۳۔عصرنینگ ایکّینچی یرمیدن شکللنه باشلهیدی. اما نواییگچه بۉلگن دور ایچیده، بیر شهرده یشب تورلی شېوهلرده ایجاد قیلگن شاعرلریمیزنی ادبیاتیمیز تاریخیدن یخشی بیلهمیز. دېمک، بیز اوچون نوایینینگ اولوغلیگی، بیز اوچون نوایینینگ عزیزلیگی خودّی منه شونده - اۉزبېک تیلینی اۉزبېک خلقی اوچون «یک قلم» قیلگنی همده دشمنلر ادعاسینی رد اېتیب، اۉزبېک تیلینی هم شعریت، هم علم تیلی اېکنلیگینی اثباتلب بېرگنیده دیر.
نوایی «محاکمةاللغتین» اثریده اۉز خلقی آرهسیدن چیققن طبع اهلینینگ اۉز آنه تیللرینی قۉییب باشقه تیلده یازیشلرینی کویینیب، اچینیب تیلگه آلیب: «اندین سۉنگره کیم، تورک تیلینینگ جامعیتی مونچه دلایل بیله ثابت بۉلدی، کېرهک اېردی کیم، بو خلق آرهسیدین پیدا بۉلغان طبع اهلی صلاحیت و طبعلرین اۉز تیللری تورغان اۉزگه تیل بیله ظاهر قیلمهسهلر اېردی و ایشگه بویورمهسهلر اېردی. و اگر ایکّله تیل بیله ایتور قابلیتلری بۉلسه، اۉز تیللری بیله کۉپراک ایتسهلر اېردی و ینه بیر تیل بیله آزراق ایتسهلر اېردی» دېیدی.
نوایینینگ بو آرزوسی ۵۰۰ ییلدن کېین مستقل تورکي جمهوریتلرده اوشلگن بۉلسه۔ده، اۉزی توغیلیب اۉسگن یورتیده حاضرگچه ارمان بۉلیب قالماقده. چونکه بیز سیاستیمیزنی تیلیمیز و ادبیاتیمیزنینگ ترقیاتی اوچون اېمس، بلکه تیلیمیز و ادبیاتیمیزنی سیاستیمیزنینگ رونقی اوچون وسیله قیلیب کېلگنمیز. چنانچه کېزی کېلگنده، کېرهک بۉلیب قالگنده: نوایی هراتده توغیلگن، نوایی هراتده دفن اېتیلگن، نوایی بیزنیکی، دېب اونی بوتون دنیادن قیزغنهمیز. اما بازار ترقهگندن کېین بوندهی بیر انساننینگ بارلیگینی بوتونلهی اونوتیب قۉیهمیز. کاشکی هر بیر ملتنینگ معنویتینی اونینگ تیلی و ادبیاتی تشکیل بېریشینی بیلسک اېدی و سیاستیمیزدهگی معنوي بۉشلیقنی معنویتیمیزنینگ اساسي ستونلری بۉلمیش شاعر و یازووچیلریمیزنینگ اثرلرینی چاپ اېتتیریش بیلن تۉلدیریب، تیلیمیزنی ملتیمیزگه قیتریشگه وسیله بۉلسک اېدی.
عزیز مهمانلر، اېندی بو گله۔شکایتلردن اۉتسک۔ده، اۉزبېک ادبي تیلینینگ شکللهنیشیده نوایینینگ توتگن اۉرنی حقیده بیر نېچه آغیز سۉز یوریتسک.
اۉزبېک ادبي تیلینینگ ترقیاتیده ۱۵۔عصرنینگ ایکّینچی یرمی نهایت مهم دور حسابلنهدی. بو دورده علیشر نوایی اۉزینینگ مبارک ایجادی بیلن اۉزبېک ادبیاتینی یوکسک چۉقّیلرگه کۉتریش بیلن بیرگه، اۉزبېک تیلینینگ ترقیاتیگه هم اۉزینینگ سلماقلی حصهسینی قۉشدی.
نوایی یرهتگن اثرلر هم فکري، هم ادبي جهتدن جوده یوکسک سویهده بۉلگنی سببلی دنیاگه تېز ترقلدی و شاعرنینگ اۉز دوریده۔یاق علم اهلینینگ، جملهدن تیلشناسلرنینگ دقتینی جلب قیلدی. نتیجهده نوایی اثرلری اساسیده یازیلگن گرامر و کۉپلب لغتلر وجودگه کېلدی.
صنعت و مفکوره نقطهٔ نظریدن نوایی بوتون دنیا مدنیتیگه اۉز حصهسینی قۉشگن بۉلسه، تیل نقطهٔ نظریدن تورکي خلقلر مدنیتیگه اولکن خزینه تقدیم اېتدی. شونینگ اوچون هم نوایی تیلی حاضرگی کونده هم جهان تیلشناسلرینینگ علمي تدقیقاتلریگه موضوع بۉلیب کېلماقده.
ظهیرالدین محمد بابر تعبیری بیلن ایتگنده، «علیشیر بېک تېنگی یۉق کیشی اېدی. تورکي تیل بیلن تا شعر اَیتوپتورلر، هیچ کیم آنچه کۉپ و خوب ایتقان اېمس». بختگه قرشی نواییدن کېین هم شو حالت دوام اېتدی، هیچ کیم نواییچه «کۉپ و خوب» ایته آلمهدی و او اۉزبېک ادبیاتیده مثلسیز سیما بۉلیب قالدی. درحقیقت ادبیات عالمیده نوایی ضبط اېتگن یوکسک چۉقّیلر بوگونگچه تسخیر اېتیلمسدن قالیب کېلماقده.
نوایینینگ اۉزبېک تیلی همده اۉزبېک خلقی اوچون قیلگن خدمتی فقط اونینگ «کۉپ و خوب» یازگنی بیلن خلاصهلنمهیدی. اونینگ بویوک خدمتلریدن ینه بیری اۉزبېک تیلینی بوتون اۉزبېک خلقی اوچون عمومي بۉلگن معیارگه سالگنی دیر. بو ادبي تیلنینگ اېنگ مهم خصوصیتلریدن حسابلنهدی. لېکن شونی قید اېتیش ضرور که، بو دور ادبي تیلی فقط نوایینینگ ادبي۔علمي و اجتماعي فعالیتی بیلنگینه اېمس، بلکه نوایینینگ اۉتمیشداشلری، زمانداشلری و ایزداشلری فعالیتی بیلن هم عضوي روشده باغلنگن. اۉزبېک ادبي تیلینینگ شکللهنیشی و رواجلنیشیده اولر اۉزلرینینگ معین حصهلرینی قۉشگنلر.
اۉزبېک ادبي تیلینینگ شکللهنیشیده، سۉزلشوو ادبي تیلی معیارلرینی ایشلب چیقیش و ترتیبگه سالیش همده ادبي تیلنی جانلی سۉزلشوو تیلیگه یقینشلشتیریش جریانیده خوارزمي، حامد بلخي، امیري کبی ادیبلرنینگ اثرلری آرقهلی زمین تیارلنگن بۉلسه، اتایی، سکاکي و لطفي شعریتیده بو جریان ینه هم ترقي اېتتیریلدی. سۉزلشوو تیلیگه خاص تیل واسطهلری ادبي تیل عنصرلری بیلن قۉشیلیب کېتهدی، اونینگ ترکیبي قسمیگه ایلنهدی. نوایی ایجادیده، اونینگ اثرلریده ادبي ژانرلرگه خاص بدیعي متنلرده اۉز دوری ادبي تیلینینگ ترقیاتی، تکامللشیب باریشی اوچون ضرور بۉلگن برچه واسطهلر خلق تیلی بایلیکلری بیلن اویغونلشیب قۉشیلیب کېتهدی.
علیشیر نوایی تیلی تاریخي۔تدریجي رواجلنیشی جهتیدن هم، اسلوبي بایلیگی و رنگ برنگلیگی تامانیدن هم جوده مرکب حادثه دیر. اونینگ اثرلریده فقط نوایینینگ اۉزیگه خاص خصوصي تیل حادثهلری، فردي ایجادي خصوصیتلرگینه عکس اېتیب قالگن اېمس. بلکه، شو بیلن بیرگه او اۉزبېک تیلینینگ بای امکانیتلریدن کېنگ فایدهلنگن حالده اۉز دوری ادبي تیلی ادبیاتینینگ خیلمه۔خیل اسلوبلرینی وجودگه کېلتیردی.
مقالهنینگ کیریش قسمیده تأکیدلهگنیمیزدېک، اۉرته عصرلرگه کېلیب عرب و فارس تیللرینینگ بختی کولهدی. تقریباً بوتون مسلمان مملکتلرده اولردن بیری دین و علم تیلی صفتیده، ایکّینچیسی اېسه بدیعی ایجاد تیلی صفتیده فایدهلنیش کېنگ عنعنهگه ایلندی. بو عنعنهنی ترقتیشیده تورکي سلالهلرنینگ نقشی بې قیاس بۉلگن. خلقیمیز آرهسیدن یېتیشیب چیققن ابو نصر فارابي، ابو ریحان بېروني، ابو علی بن سینا، محمود کاشغري کبی بویوک عالملر اۉز اثرلرینی آنه تیلیده اېمس، بلکه انه شو عنعنهگه کۉره عرب تیلیده، نظامي گنجهیی، امیر خسرو دهلوي کبی بویوک شاعرلریمیز اېسه اۉز اثرلرینی فارس تیلیده یازدیلر. بو عنعنه نوایی یشهگن دورلرده هم اۉز کوچینی سقلب کېلماقده اېدی. اونینگ تأثیری آستیده حتا اۉزبېک خلقی آرهسیدن یېتیشیب چیققن شاعر۔یازووچیلر هم آنه تیلیگه نسبتاً ناتۉغری مناسبتده بۉلدیلر. اولر تورک۔اۉزبېک تیلینی دغل تیل، اونده نازک حس۔تویغولرنی نفیس طرزده افادهلب بۉلمهیدی دېگن غیرِ علمي فکرلرنی ایلگری سورر اېدیلر. منه شوندهی شرایطده علیشیر نوایی آنه تیلینی حمایه قیلیش اوچون کورهش بیراقداری، آنه تیلینینگ بایلیگی و صافلیگی اوچون تالمس، چرچهمس کورهشچی صفتیده میدانگه چیقدی. تورک۔اۉزبېک تیلینینگ قیمتی و اهمیتینی کم سیتووچیلرگه قرشی کورهشدی. اۉز آنه تیلینینگ بایلیگینی، قدرت و صلاحیتی، اونینگ چېکسیز امکانیتلرگه اېگه اېکنلیگینی کتّه کوچ و غیرت بیلن حمایه قیلدی. بو تیلده هم منظوم، هم منثور اثرلر یازیب اونینگ افاده قدرتینی اثباتلب بېردی. نوایی اۉز داعیهسی یۉلیده کېسکین کورهش آلیب بارر اېکن، مملکتنینگ ایکّینچی قدرتلی شخصیتی صفتیده اۉز مقام و صلاحیتیدن سوء استفاده قیلمهدی. باشقه تیل و ملتلرگه اۉگهی کۉز بیلن قرهمهدی. فارس تیلی و ادبیاتی ترقیاتیگه هم مناسب حصه قۉشدی.
نوایی اۉزینینگ آنه تیلی اوچون آلیب بارگن کورهشینی اوچ جبههده، یعنی بویوک شاعر و یازووچی صفتیده، عالي مرتبهلی ییریک دولت اربابی همده اولوغ متفکر، تیلشناس عالم صفتیده دوام اېتتیردی.
او اۉزینینگ یوکسک ادبي قیمتگه اېگه بۉلگن مبارک اثرلرینی آنه تیلیده یازیش آرقهلی تورک۔اۉزبېک تیلینینگ قدرتینی، اونینگ بای تصویري واسطه و امکانیتلرگه اېگه اېکنلیگینی، تۉلیق معناده بدیعي ادبیات تیلی اېکنلیگینی عملي طرزده اثباتلب بېردی. نوایی اۉز ادبي۔بدیعي اثرلرینی یرهتیش جریانیده جوده مهم و مرکب ایکّی وظیفهنی اۉز آلدیگه قۉیدی. بیری اۉزبېک ادبي تیلینی یوکسک درجهده رواجلنتیریش و تکامللشتیریش همده تام معنادهگی اۉزبېک ادبیاتینی یرهتیش و اوندن اۉز خلقینی بهرهمند قیلیش بۉلسه، اۉزبېک ادبي تیلینی اجتماعي۔سیاسي جهتدن حمایه قیلیش نوایینینگ آنه تیلی اوچون، اونینگ دولت تیلی بۉلیشی اوچون آلیب بارگن کورهشینینگ ایکّینچی یۉنهلیشینی تشکیل قیلر اېدی.
نوایی کۉپ ییللر دوامیده، خصوصاً سلطان حسین بایقرا درباریده مهردار، وزیرِ اعظم، امیرِ کبیر سینگری مسؤولیتلی مقاملرده ایشلب، دربارده، دېوان و محکمهلرده رسمي ایش یوریتیش ساحهلریگه رهبرلیک قیلدی. پادشاهلیکنینگ امیرِ کبیری صفتیده دولت دېوانخانهلریده رسمي ایش یوریتیش، نامه، فرمان و بویروقلر یازیشده فارس تیلی یانیده اۉزبېک تیلینی هم کېنگ قۉللهدی، اونی دولت تیلی درجهسیگه کۉتریش اوچون جوده کۉپ مساعی صرفلهدی. «خلق بیلن خلق تیلیده سۉزلشیش کېرهک»، دېگن عقیدهگه عمل قیلگن نوایی، خصوصاً سلطان حسین بایقرا و شهزادهلرگه یازگن مکتوبلریده، حاکملر، داروغه و دېوان بېگیلرگه، تورلی عملدارلر و دۉستلریگه یۉللهگن نامه و مکتوبلریده آنه تیلینی حمایه و ترغیب قیلدی و بو ساحهده کۉپ ثمرهلی نتیجهلرگه اېریشدی.
اولوغ متفکر عالم امیر علیشیر نوایینینگ، آنه تیلینینگ بایلیگی و افاده قدرتینینگ یوکسکلیگینی اثباتلش اوچون آلیب بارگن کورهشینینگ ینه بیر مهم تامانی اونینگ تیل حقیدهگی علمي۔نظري قرشلری حسابلنهدی. او یېتوک تیلشناس عالم صفتیده، اۉزینینگ «محاکمةالغتین» اثرینی یازدی. بو کتابده اۉزبېک ادبي تیلینی شکللنتیریش، اۉزبېک ادبیاتینی یرهتیش، اونی رواجلنتیریش ساحهلریده آلیب بارگن کورهشینی، کۉپ ییللیک محنتلری و بای تجربهلرینی عموملشتیردی، چوقور علمي۔نظري خلاصهلر چیقردی و حریفلرینینگ، اۉزبېک تیلی بدیعي ادبیات یرتیشگه یرهمهیدی دېگن، دشمانانه فکرلرینینگ خطا اېکنلیگینی اثباتلب بېردی.
نوایینینگ آنه تیلی اوچون آلیب بارگن کورهشی آسان کېچمهدی. بو یۉلده او کتّه قیینچیلیکلرگه، امیر و بېکلرنینگ قرشیلیگیگه، اۉز خلقی آرهسیدن چیققن فارسيپرست شاعر و یازووچیلرنینگ طعنه و ملامتلریگه نشان بۉلدی. اما نوایی اۉزینینگ حقلیلیگیگه، اۉزی آلیب بارگن ایشنینگ مقدس و مرکب اېکنلیگیگه تۉله ایشانر اېدی. بو ایش اۉز خلقینینگ تأریخی و تقدیری بیلن باغلیق بۉلگن کتّه دولت و عمومخلق اهمیتیگه اېگه ایش اېکنلیگینی یخشی بیلر اېدی. اونینگ آرزوسی اۉز خلقینینگ تیلینی دولت تیلی مقامیگه کۉتریش، اۉز خلقی اوچون همه ساحهلرده فارس تیلیدهگیدېک رواجلنگن ادبیات یرهتش، اونی بدیعي ایجادنینگ یخشی دردانهلریدن بهرهمند قیلیشدن عبارت اېدی. بو آرزو اونگه کتّه کوچ بغیشلر اېدی. درحقیقت، نوایی اۉز آرزوسی، اۉز کورهشی یۉلیدهگی برچه ضدیتلر و مانعلرنی یېنگیب، اۉزبېک تیلینینگ افاده قدرتینی، صلاحیت و گۉزللیگینی رد اېتیب بۉلمس دلیللر اساسیده اثباتلهدی، اونی ترقي اېتتیردی. اۉزبېک ادبیاتینی فارس تیلیده یازیلگن اثرلر بیلن رقابت قیله آلهدیگن بې بها اثرلر بیلن باییتدی.
اۉزبېک تیلی و اۉزبېک ادبیاتینی رواجلنتیریش ساحهسیده اۉز آلدیگه قۉیگن وظیفهلرنی یوکسک درجهده ادا اېتگن نوایی اۉز خلقی اوچون، اونینگ مدنیتی اوچون و عموماً کېلگوسی نسللر اوچون کتّه شرفلی ایشلرنی عملگه آشیردی. او:
تورک نظمیده چو مېن تارتیب علم،
ایلهدیم اول مملکتنی یک قلم.
یا که:
مېن اول مېن که تا تورک بېدادی دور،
بو تیل بیرله تا نظم بنیادی دور،
فلک کۉرمهدی مېن کېبی نادرې،
نظامي کېبی نظم ارا قادرې.
دېب فخرلنیشگه تام معناده حقلی دیر.
علیشیر نوایی ادبي تیلی، اونینگ جانلی سۉزلشوو تیلی و اۉزبېک ادبي تیلیگه مناسبتی مسألهسی انچه مرکب بۉلیب، بو حقده عالملر تامانیدن تورلیچه فکرلر بیان اېتیلگن. بو حقدهگی ایلک معلومات بابرنینگ مشهور اثری «بابرنامه»ده کېلتیریلگن. بابر اندیجان شهری اهالیسی و اونینگ تیلی حقیده معلومات بېریب، او نوایینینگ اثرلری تیلیگه جوده یقین اېکنلیگینی قید قیلهدی: «اېلی تورک دور، شهر و بازاریسیده تورکي بیلمس کیشی یۉق تور. اېلینینگ لفظی قلم بیله راست تور. انی اوچون کیم، میر علیشیر نوایینینگ مصنفاتی با وجود کیم هریده نشو نما تاپیبتور، بو تیل بیله دور». بابرنینگ بو فکری معلوم تاریخي اساسگه اېگه. چونکه ایکّی مدني مرکز - شرقي قرلوق۔چیگیل۔اویغور همده غربي اۉغوز۔قیپچاق لهجه بیرلیکلری نېگیزیده شکللنگن اېسکی تورکي تیل اساسیده رواجلنیب، ۱۳۔۱۴ عصرلرده تۉله شکللنگن اۉزبېک ادبي تیلی جوده کتّه حدودد - ماورالنهر و خراسانده کېنگ قۉللنگن. بو ادبي تیلنینگ لغت ترکیبی، فۉنېتیک و صرفي قوریلیش معیارلری ترکیب تاپگن اېدی. اونینگ رواجلنیشیده، جانلی سۉزلشوو تیلیگه یقینلشوویده نواییگه قدر یشب ایجاد اېتگن شاعر۔یازووچیلرنینگ خدمتی هم کتّه بۉلگن. منه شو ادبي تیل و اونینگ معلوم شېوهلریده سۉزلشگن خلق ۱۴۔۱۵۔عصرلرده فرغانه وادیسیده، تاشکېنت واحهسی، سمرقند ولایتی و حاضرگی افغانستاننینگ شمالي، شمال۔شرقي و شمال غربي ولایتلریده یشهگنلر. دېمک نوایی اثرلری هم خودّی منه شو تیلده - تورک۔اۉزبېک تیلیده یازیلگن.
هېرمن وامبری، ای. بِرِزین کبی شرقشناس عالملر بابرنینگ بو فکرینی قوتلهیدیلر. لېکن ای. ایلمینسکی نوایی ادبي تیلی اندیجان اهالیسینینگ تیلیگه یقین بۉلسه هم، عیناً بیر خیل بۉلگن اېمس، دېب تأکیدلهیدی. چونکه خلق جانلی تیلیده عرب و فارس تیلیگه خاص سۉزلر و عبارهلر نوایی اثرلریده بۉلگنیدېک کۉپ درجهده بۉلگن اېمس. لېکن ایلمینسکی، بو فکرنی بیان قیلر اېکن، اۉشه دورده عرب و فارس تیللرینینگ اجتماعي موقعینی نظرگه آلسک، اۉزبېک ادبي تیلی اوچون بو حالت طبیعي بیر حادثه اېکنلیگینی حسابگه آلمهگنگه اۉخشهیدی.
هر حالده، روس عالمی ر. مِلیورانسکي تأکیدلهگنیدېک ۱۴-۱۵۔عصرلرده ماورالنهرده، خراسان و خوارزم واحهسیده استعمالده بۉلگن اۉزبېک ادبي تیلی اۉز ترکیبی، ادبي تیل بیلن محلي شېوهلرنینگ اۉز ارا مناسبتی جهتدن مرکب خصوصیتگه اېگه اېدی. شو جهتدن نوایینینگ تیلینی انیقلشده اۉشه دور ادبي تیلینینگ فۉنېتیک سیستمینی، تاووش ترکیبینی انیقلش، اونی شېوه خصوصیتلری بیلن قیاسلش مهم اهمیتگه اېگه دیر. بو اېسه علیحده بیر تحقیقاتنی طلب قیلهدی.
خلاصه صفتیده شونی ایتیش کېرهک که، علیشیر نوایی اۉزینینگ بې تکرار اثرلری بیلن نه فقط اۉزبېک ادبي تیلینی بوتون خراسان و ماوراالنهرده یشاوچی اۉزبېکلر اوچون عموم خلق تیلی درجهسیگه کۉتردی، بلکه اونینگ اثرلری باشقه تورکی خلقلر تیلیگه هم اۉز تأثیرینی قالدیرمهی قالمهدی. چنانچه نوایی حیاتلیگیده۔یاق اونینگ اثرلری خراسان و ماورالنهر چېگرهلرینی آشیب، ایران، آذربایجان، شرقي تورکستان، مصر، تورکیه و باشقه مملکتلرگه یېتیب باردی. بو حالت طبیعي که او یېردهگی تورکي خلقلرنینگ تیلیگه اۉز تأثیرینی اۉتکزگن. شوندهی اېکن، علیشېر نوایی حقلی روشده اۉزینی سۉز ملکینینگ سلطانی بیلیب، بوتون تورکي خلقلرنی اۉز فرمانی آستیگه آلگنینی دعوا قیلهدی:
اگر بیر قوم گر یوز، یۉقسه مینگ دور،
معين تورک اولوسی خود مېنینگ دور.
آلیبمېن تحتِ فرمانیمده آسان،
چېریک چېکمهی ختادین تا خراسان.
خراسان دېمه کیم، شېراز و تبرېز،
که قیلمیشدور نَېِ کلکیم شکررېز.
کۉنگول بېرمیش سۉزومگه تورک جان هم،
نې یالغوز تورک، بلکه تورکمان هم.
نې ملک ایچره که بیر فرمان ییباردیم،
انینگ ضبطیغه بیر دېوان ییباردیم.
کۉپ اۉقیلگن مقالهلر
-
محمد عالم کوهکن شعرلریدن نمونهلر
دوشنبه ۴ جوزا -
-
اۉزبېکستان اۉزبېک ادبي تیلیدهگی ایریم قۉپال سۉزلرنینگ فهرستی
سهشنبه ۱۹ جوزا -
«خمسه»نینگ یرهتیلیش جریانی
پنجشنبه ۲۱ جوزا