آدملر نیمه دېیدی - نېگه بیراونینگ فکری بیلن قرار قبول قیلهسیز؟
یکشنبه ۱۹ میزان
جمعیت و مدنیت
یکشنبه ۱۹ میزان
«آدملر نیمه دېیدی؟» اۉزبېکستانده بو سوالنی حیاتیده اېشیتمهگن آدم بۉلمهسه کېرهک. او کسب، کییم تنلش، اوی قوریش، اولاو ساتیب آلیش، تۉی یاکه باشقه عایلوي مراسمنی تشکیل اېتیشلرگچه تأثیر قیلهدی. بعضاً قرار قبول قیلیشده باشقهلرنینگ نظریدن قالیش یاکه «غلطی» کۉرینیشدن قۉرقیش برچهمیزده بۉلهدی.
اېرکینلیک و ایندیویدوالیزم عرف بۉلگن دورده بونی کانفورمیزم یاکه مستقللیکنینگ یېتیشمسلیگی بیلن ایضاحلشردی. لېکن انتروپولوژیک یاندشوو معماگه چوقورراق قرهیدی. انسان - اجتماعي موجودات، اونینگ اۉزی حقیدهگی تصوری همیشه جمعیت تأثیریده بۉلهدی. قالهوېرسه، اۉتمیشده هر قندهی جمعیتده هم مستقل بۉلیش استراتژیک جهتدن فایدهلی بۉلمهگن. آچرچیلیک عادتي توس آلگن، آدملر اکثر حالتده قیرق یاشگه هم یېتمهی وفات اېتگن زمانلرده جماعهگه اېرگشیش ایکّی اساسي وظیفهنی بجرگن: اوّلا، جمعیت تۉپلهگن بای تجربهگه تیهنیلگن، قالهوېرسه، بو یشب قالیشنینگ اېنگ ایشانچلی کفالتی بۉلگن. بوگونگه کېلیب اېسه قارنیمیز تۉق، مینگ ییللیک بیلیملر قیسقه فرصتده اۉزلشتیریلماقده و اجتماعي لیفتلر ایشلهیاتگن شرایطدهگینه شخصي اېرکینلیک همده مستقل فکرلش حقیده سۉز آچیش امکانیگه اېگه بۉلدیک.
ینه بیر جهتی - جمعیتلرنینگ اۉزی هم بو اېرگشیشنی تورلی درجهده رغبت و مجبوريتگه ایلنتیرهدی. مستقل بۉلیش فقط شخصي تنلاو اېمس - اۉزینگگه یقین انسانلرنینگ کۉنگلیگه قرهش، اولر بیلن مناسبتلرگه فتور یېتکزمسلیک، جمعیتدن اجرهلیب قالمسلیک کبی مسألهلر۔ده بار.
اېنگ قیزیغی، تدقیقاتلرگه کۉره، جمعیتنینگ اۉزی هم وضعیتلرگه قرهب سېنگه طلب قۉیهدی. مثلاً، آته۔آنهگه قولاق سالمسلیک آدابسیزلیک، ایشخانهده باشلیققه قولاق سالمسلیک جسارت دېب بهالنیشی ممکن. بلکه آته۔آنه ادهشهیاتگندیر، باشلیق حقدیر، دېگن مسأله دایم هم تحلیل قیلینمهیدی. شونینگ اوچون آدملر فکریگه قولاق سالیشنی یامان هم، یخشی هم دېب بۉلمهیدی - وضعیتگه باغلیق؛ عینِ پیتده مستقل بۉلیش اۉز قۉلینگده دېییش هم علیحده انسانگه آرتیقچه اخلاقي مجبوريت یوکلشدیر - همه هم بوندهی سیناودن اۉته آلمهیدی و اۉتیشگه مجبور هم اېمس.
اۉزبېکستانده تۉی۔حشملر شخصي خواهش و اۉزگهلر فکری اۉرتهسیدهگی اېنگ اساسي ضدیت میدانی حسابلنهدی. رسمي سیاست و ضیالیلر اسرافگرچیلیککه قرشی کورهشیب، کمخرج مراسملرگه چقیرسه۔ده، دبدبه کمهیمهیاتگنی سِر اېمس. آدملرنینگ اۉزی هم دبدبهلی تۉینی خواهلهمسلیگینی اَیتهدی، بیراق بریبیر شوندهی مراسم اۉتکزهوېرهدی.
۲۰۲۶۔ییلده اۉتکزیلگن سوسیولوژیک تدقیقات انه شو ضدیتنینگ اصل کۉلمینی یقّال کۉرسهتیب بېرهدی. تدقیقاتده ۵۸ مینگدن آرتیق کیشی قتنشگن، اشتراکچیلرنینگ کۉپچیلیگی طلبهلر بۉلگن. ایخچم تۉیگه ایجابي مناسبت: طلبهلرده ۸۸،۹ فایزنی، پروفیسور۔اۉقیتووچیلرده ۹۳،۶ فایزنی، عالي تعلیم مؤسسهلری خادملری آرهسیده اېسه ۹۵،۱ فایزنی تشکیل قیلگن. عینِ پیتده طلبهلرنینگ ۶۷ فایزی و پروفیسور۔اۉقیتووچیلرنینگ ۷۶،۴ فایزی «آدملر نیمه دېیدی؟» سوالی تۉینینگ حشمی بیلن باغلیق قرارلرگه تأثیر قیلیشینی تن آلگن (عالي تعلیم مؤسسهلری مراميلیک تدقیقاتی ۲۰۲۶، ب. ۲۴، ۳۷).
۱۵۱۷۶ نفر دولت خدمتچیلری اشتراک اېتگن علیحده تدقیقاتده هم شونگه اۉخشش منظره کوزهتیلهدی: اشتراکچیلرنینگ ۹۶،۴ فایزی ایخچم و کمخرج تۉیلرنی قۉللب۔قوّتلهگن بۉلسه۔ده، ۶۹،۴ فایزی اطرافدهگیلرنینگ مناسبتی تۉی حقیدهگی قرارلریگه تۉلیق یاکه قسماً تأثیر قیلیشینی تن آلگن (دولت خدمتچیلری مراميلیک تدقیقاتی ۲۰۲۶، ب. ۹، ۱۸).
البته، هر ایکّله تدقیقات هم تار دایرهدهگی اجتماعي قتلملرنی قمرهب آلگنی سببلی اولرنینگ نتیجهلرینی بوتون جمهوریت اهالیسیگه اتوماتیک روشده تطبیق اېتیب بۉلمهیدی. قالهوېرسه، دولت خدمتچیلری اشتراکیدهگی سۉراوده جواببېرووچیلرنینگ اجتماعي جهتدن «معقول» کۉرینیشگه اینتیلیش (social desirability bias) خوفی بارلیگی هم علیحده کۉرسهتیب اۉتیلگن. اما سوال توغیلهدی: نیمه اوچون انساننینگ شخصي اعتقادی اونینگ عملدهگی یاکه کوتیلهیاتگن خطی۔حرکتلری بیلن بیر۔بیریدن بو قدَر فرق قیلیشی ممکن؟
اۉزیمیزگه اۉزگهلرنینگ کۉزگوسی آرقهلی قرهیمیز
اوشبو سوالگه امریکالیک جمعیتشناس چارلز هورتون کولی ۲۰۔عصر باشیدهیاق کلاسیک جواب بېرگن. او «کۉزگودهگی مېن» (looking-glass self) توشونچهسینی معاملهگه کیریتگن. کولینینگ فکریچه، باشقهلر بیلن ملاقاتده دایم بیر نېچه خیالي اۉپراسیوننی عملگه آشیرهمیز: باشقهلرنینگ کۉزیگه قندهی کۉرینیشیمیزنی تصور قیلهمیز، اولرنینگ بهاسینی خیالاً تیکلهیمیز، سۉنگ انه شو تخمیني بهاگه قرهب غرور، ناقولهیلیک، اویت یاکه ممنونلیک حس اېتهمیز (Cooley 1922, pp. 183-184).
بو اۉرینده «تخمیني» دېگن سۉز مهم. اۉزگه آدم بیزنی حقیقتاً هم قارهلشی شرط اېمس. بعضاً اونینگ شوندهی قیلیشی ممکنلیگیگه بۉلگن ایشانچیمیزنینگ اۉزی کفایه.
شوندهی اېکن، «آدملر نیمه دېیدی؟» شونچهکه معیشي عباره اېمس، اجتماعي مېن شکللنیشینینگ میکانیزمیدیر. انسان اۉز خطی۔حرکتینی بیر وقتنینگ اۉزیده ایکّی نقطهدن بهالهیدی: ایچکریدن («نیمه خواهلهیمن؟») و تشقریدن («بو باشقهلرنینگ کۉزیگه قندهی کۉرینهدی؟»).
اروینگ گافمن بو فکرنی ینهده رواجلنتیریب، کوندهلیک اجتماعي مناسبتلرنی صحنه استعارهسی آرقهلی توصیفلهگن. تورلی اجتماعي وضعیتلرده آدملر معلوم بیر اودیوتوریه قرشیسیده بۉلهدی؛ اولر آنگلی یاکه آنگسیز طرزده اۉزی حقیدهگی تأثراتنی باشقرهدی. بونده فقط سۉزلر اېمس، کییم، محیط، آداب، حتا اطرافدهگی بویوملر هم مهم رۉل اۉینهیدی (Goffman 1959, pp. 15-22).
شو نقطه نظردن قرهگنده، تۉی - پُخته اجتماعي صحنهدیر. بیر نېچه ساعت یاکه کون دوامیده عایلهنینگ مادّي امکانیتلری، قرینداشلیک علاقهلری، مهمان کوتیش قابلیتی، ساوغه بېریشی و اعتراف اېتیلگن مهماندۉستلیک شکللریگه رعایه قیلیشی عامهنینگ کۉز اۉنگیده بۉلهدی. شو سببلی تۉینینگ کۉلمی و شکلی حقیدهگی قرارنی فقطگینه کېلین۔کویاونینگ خواهشیگه باغلب توشونتیریش ناتۉغریدیر.
بایلیک اعترافگه ایلنهدی
پېیر بوردیو بو معماگه ینه بیر ایضاح تکلیف قیلهدی: او انساننینگ فعل۔اطوارینی مادّي منفعت بیلنگینه توشونتیریب بۉلمسلیگیگه اعتبار قرهتهدی. اجتماعي علاقهلر، نفوذ، آبرو و اعتراف معین شرایطلرده اقتصادي رېسورسلردن هم اوستون تورهدی. اونگه کۉره، اقتصادي رېسورسلر رمزي کپیتالگه - اطرافدهگیلر اعتراف اېتهدیگن نفوذ و آبروگه ایلنهدی (Bourdieu 1977, pp. 171-183).
دبدبهلی تۉی مثالیگه قَیتسک. عایله بودجهسی اوچون خرجت آغیر بۉلیشی ممکن، بیراق مهمانلر بونی عایلهنینگ آبروسیگه کیریتیلگن سرمایه صفتیده قبول قیلهدی. مهمان کۉپلیگی، دسترخواننینگ تۉکینلیگی فراوانلیک، مهماندۉستلیک و اجتماعي مقامنینگ عاموي نشانهسیگه ایلنهدی. دېمک، تۉی صرفی اصلیده عقلسیزلیک اېمس، بلکه عاقللیکنینگ باشقه منطقیدیر. اقتصادي تاماندن فایدهسیز بۉلگن نرسه بعضاً اجتماعي جهتدن فایدهلی بۉلیشی ممکن.
قیزیغی، روسیهلیک انتروپولوگ سېرگی اباشین مرکزي آسیا تۉیلریگه خودّی شوندهی بها بېرگندی. اونینگ «ساغلام منطققه قرشی می؟» ناملی مقالهسیده انه شوندهی مراسملر آرتیدهگی منطق و منفعت کۉرسهتیب بېریلگن (Абашин 2003, с. 217-238).
بیر سۉز بیلن اَیتگنده، دبدبهلی تۉیلر دایم هم «پولنی حسابلشنی بیلمهگن»لر تامانیدن قیلینمهیدی. کۉپلر اۉز قرارینینگ اقتصادي عاقبتلرینی جوده یخشی انگلب تورهدی.
معیار شخصي فکردن کوچلیراق بۉلگنده
اجتماعي معیارلرنی اۉرگنگن زمانوي تدقیقاتچی کریستینا بیکری ینه بیر توشونتیریشنی تکلیف قیلهدی. یعنی، جماعوي خطی۔حرکتنی توشونیش اوچون شخصي ایشانچنی ایکّی توردهگی کوتیشلردن اجرهتیش لازم: اېمپیریک کوتیلمه - باشقهلر نیمه قیلهیاتگنی حقیدهگی تصوریمیز؛ نورماتیف کوتیلمه اېسه باشقهلر بیزدن نیمهنی کوتهیاتگنی حقیدهگی تصوریمیزدیر (Bicchieri 2017, pp. 8-12, 35).
تصور قیلهیلیک، بیر انسان شخصاً یوز کیشیلیک تۉینی مطلقا یېترلی دېب حسابلهیدی. اما او بیر وقتنینگ اۉزیده «اطرافیمدهگی همه اوچ یوز کیشیلیک تۉی قیلیپتی»، دېب اۉیلشی ممکن. بو - اونینگ اېمپیریک کوتیلمهسی. کېین ایکّینچی فکر پیدا بۉلهدی: «قرینداشلر بیز هم خودّی شوندهی تۉی قیلیشیمیزنی کوتماقده». بو نورماتیف کوتیلمهدیر. نتیجهده انسان اۉزی تۉلیق قۉللب۔قوّتلهمهیدیگن معیارگه عمل قیلهدی.
بعضی حاللرده بوندن هم قیزیقراق حادثه - pluralistic ignorance، یعنی عاموي بېخبرلیک یوزهگه کېلهدی. بو گروهنینگ کۉپلب اعضالری معین معیارنی شخصاً قۉللب۔قوّتلمهسه۔ده، اولرنینگ هر بیری قالگنلر بو معیارنی قۉللب۔قوّتلهیدی، دېب ینگلیش اۉیلهیدی.
دبورا پرنتیس و دیل میلرنینگ کلاسیک تدقیقاتی بو میکانیزمنی پرینستون یونیورسیتیتی طلبهلرینینگ الکول استعمالیگه مناسبتی مثالیده کۉرستگن. جوده کۉپ طلبه الکول استعمالی عملیاتینی اۉز تصوریدهگی «اۉرتهچه طلبه»گه قرهگنده کمراق معقوللهگن. شونگه اساسلنیب، اولر بو طلبگه ماسلشیشگه حرکت قیلگن (Prentice, Miller 1993, pp. 243-256). بوندهی وضعیتده الکولنینگ رئال استعمالی عمومي الکول خواهشیدن یوقاریراق بۉلیشینی بشارت قیلیش ممکن.
بو اۉزیگه خاص اجتماعي توزاقدیر: کیمدیر «باشقهلر مېندن شونی کوتهیپتی» دېب حرکت قیلهدی، ایکّینچیسی اېسه «ینه بیراو شونی طلب قیلماقده» دېگن اۉی بیلن اونگه اېرگشهدی. اوچینچی شخص اېسه زنجیردهگی بیرینچیسیگه قرهب ایش توتهدی. اصلیده بو معیارنی هېچ کیم بېلگیلب قۉیمهگن بۉلسه۔ده، سلسلهوي خطا کوتیلمه نتیجهسیده سقلنیب قالهدی و کوچهییب بارهدی، شخصي ناراضیلیک اېسه یشیریب کېلینهدی. بیکری بوندهی وضعیتلرنی «belief trap» – «ایشانچلر توزاغی» دېب اتهیدی (Bicchieri 2017, pp. 42-44).
نېگه بوندهی معیارلر سقلنیب قالهدی؟
عاموي خطی۔حرکت کۉزگه تشلنهدی، شخصي فکر اېسه کۉرینمهیدی. بیز قۉشنیمیزنینگ کتّه تۉیینی کۉرهمیز۔و، اونینگ بو ایشدن قنچهلیک ناراضی بۉلگنینی یاکه تیّارگرلیک پیتیدهگی عایلوي تارتیشوولرنی کۉرمهیمیز.
بوندن تشقری، عادتدهگی معیاردن چېکینیش اجتماعي مقامگه تأثیر قیلهدی. انسان رسمي جزادن اېمس، مسخره، اویلتیریش، میش۔میش یاکه یقینلری بیلن مناسبتلرنینگ یامانلشیشیدن قۉرقهدی. بوندهی شرایطده معیارگه رعایه قیلیش خوفدن قاچیش واسطهسیگه ایلنهدی.
نهایت، عایلوي مراسملر کمدن کم حاللرده بیر کیشینینگ قراری بیلن حل بۉلهدی. تۉی زنهار کېلین۔کویاونینگ شخصي ایشی اېمس: کویاونینگ آتهسی بیراونینگ تۉیینی «یېگن» و اېندی اونی تۉیگه چقیرمهسه، «قرض» بۉلهدی؛ آنهسی دوگانهلرینینگ آلدیده باش کۉترالمهی قالهدی. قالهوېرسه، تۉی خرجتلرینی کۉپینچه کېلین۔کویاو اېمس، کتّهلر کۉترهدی.
اجتماعي معیارنی اۉزگرتیریش ممکن می؟
خلص، دبدبهلی تۉیلرنی انتروپولوژیدهگی قطار نظریهلر آرقهلی چوقور انگلش ممکن. بو یاندشوو آدملرنی شونچه که «عقلسیزلیک»ده عیبلش ناتۉغری و ثمرهسیز اېکنینی کۉرستهدی. جمعیتنینگ ایچکی میکانیزملری معیارنی اوزاق ییللر دوامیده سقلب تورهدی. اگر اونی اۉزگرتیریش کېرهک بۉلسه، فقط علیحده شخصلرنینگ اېمس، بلکه جماعتچیلیک کوتیلمهلرینینگ اۉزی اۉزگریشی لازم. سیاسي نخبهلر، ضیالیلر، جمعیتنینگ فعال اعضالری معیارنی اۉزگرتیریشنی ایستهسه، بونی عملگه آشیریشنینگ اۉزیگه یرهشه اصوللری بار.
آخرگی پیتلرده باشقه یۉنهلیشده جدّي اۉزگریشلر کوزهتیلهیپتی - رمزي کپیتال حسابلنگن «قیمت» اَوتورقملر نرخی توشدی. اَوتورقمنینگ نرخی توشیشی اونینگ اجتماعي اهمیتینی هم توشیریب یوباردی، - بوندهی مسألهلرده کۉپینچه «قنچه کۉپ خرجت قیلسم، شونچه آبروگه اېگه بۉلهمن» دېگن منطق ایشلهیدی. اَیتهیلیک، تۉیگه اتلگن پولنی باشقه ایشگه یۉنلتیریش آبرو کېلتیره باشلهسه، بو تېزده عامهلشیب کېتیشی ممکن. کیمدیر تۉیگه ۵۰۰ میلیون سۉم اتهگن. تۉی کمترراق بۉلیشی اوچون اساسي شرط - تۉی اېگهسی یکونده اۉشه اتهگن پولینی ایشلهتیب توگهتیشی کېرهک: شو پولنی احسان قیلیش، کېلین۔کویاوگه اوی آلیب بېریش، اۉقیشیگه تۉلاو قیلیش آرقهلی ایشلهتیب، بونینگ عوضیگه، بیرینچیدن، جمعیتده آبروسی آشیشی کېرهک، ایکّینچیدن، جمعیت اوندن قۉشیمچهسیگه تۉکین دسترخوان طلب قیلمسلیگی کېرهک. یعنی اجتماعي مقامگه حشمتلی تۉی آرقهلی اېمس، احسان، اۉقیش، یاشلرنی اوی بیلن تأمینلش آرقهلی کېلیشی کېرهک. محلهداشلری «قیزینگنینگ اویی بیلن نیمه ایشیم بار، شو بوگون تۉیده بیر مزه قیلماقچی اېدیم» دېب رنجیسه، تۉی اېگهسی اۉزی کوتگن نتیجهگه اېریشمهیدی.
ینه بیر رادیکالراق سناریو - حشمتلی تۉیگه کۉپ پول صرفلش آبرو اېمس، عکسینچه، اویت کېلتیریب چیقریشی. بوندهی شرایطده معیار تېزده اۉزگرهدی. باشقه تورلی۔تومن یۉللر هم تکلیف قیلینگن و رۉیخطنی دوام اېتتیرسه بۉلهدی.
اساسي خلاصه شو که، اۉزگرمس اجتماعي معیارنینگ اۉزی یۉق. اعتبارلی جهتی، یوقاریدهگی سناریولرنینگ ایکّلهسیده هم اطرافدهگیلرنینگ فکری بریبیر مهملیگیچه قالهوېرهدی. بوندن تۉلیق قوتولیب بۉلمهیدی.
قیزیغی شونده که، تۉی یاکه موتر تنلشده بیراولرنینگ فکریگه اېرگشیشنی قارهلهیدیگن ترغیبات باشقه مسألهلرده جمعیت ترتیبیگه سۉزسیز بۉیسونیشنی طلب قیلیشی ممکن. اما بیر آدمدن تورلی وضعیتلرده ایکّی خیل رئاکسیون کوتیش خطا. یاشلر «تۉی - شخصي ایشیم، بیراونینگ ایشی یۉق» دېییشینی ایستهسنگیز، اولر باشقه ساحهلرده هم جمعیت فکریگه قولاق سالمسلیگیگه تیّار توریشینگیز کېرهک. چونکه ایندیویدواللیک و جماعهويلیک بیرته توگمه بیلن اۉچیریب۔یاقیلمهیدی.
«آدملر نیمه دېیدی؟» - فقط اۉزبېک جمعیتیگه یاکه مرکزي آسیاگه خاص حادثه اېمس. او بوتون دنیاده کوزهتیلگن و جهان انتروپولوژیسیده چوقور اۉرگنیلگن. اونینگ آرتیده انساننینگ اجتماعي موجودات صفتیدهگی بنیادي خصوصیتلریدن بیری یشیرینگن. بیز شونچه که اطرافدهگیلرگه قرهب یشههمهیمیز، معلوم درجهده اۉزیمیزگه هم اولرنینگ کۉزی بیلن قرهیمیز. شو سببلی اَیریم جماعهوي عادتلر هر بیریمیزنینگ شخصي ایشانچ و خواهشیمیزدن انچه برقرار بۉلهدی.
منبع: oyna.uz
ادبیاتلر:
Bicchieri C. Norms in the Wild: How to Diagnose, Measure, and Change Social Norms. - New York: Oxford University Press, 2017.
Bourdieu P. Outline of a Theory of Practice. Trans. by R. Nice. - Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
Cooley C.H. Human Nature and the Social Order. Revised ed. - New York: Charles Scribner’s Sons, 1922.
Goffman E. The Presentation of Self in Everyday Life. - New York: Anchor Books, 1959.
Prentice D.A., Miller D.T. Pluralistic Ignorance and Alcohol Use on Campus: Some Consequences of Misperceiving the Social Norm // Journal of Personality and Social Psychology. - 1993. Vol. 64, No. 2. P. 243-256.
Maromiylik tadqiqoti: OTM talabalari, professor-oʻqituvchilar va xodimlari orasida toʻy madaniyati, iqtisodiy omillar va ijtimoiy normalar. Sotsiologik tahliliy hisobot. - Toshkent, 2026.
Maromiylik tadqiqoti: davlat xizmatchilari orasida toʻy madaniyati, iqtisodiy omillar va ijtimoiy normalar. Sotsiologik tahliliy hisobot. - Toshkent, 2026.
Абашин С. Вопреки “здравому смыслу”? (К вопросу о “рациональности/иррациональности” ритуальных расходов в Средней Азии // Евразия. Люди и мифы. - М.: 2003. С. 217-238.