بابر نینگ «مخفي وصیتنامه»سی
بویوک انسان نینگ بو دنیادن
کۉز یومیشی هم ایکیر-چیکیرلردن، میده-چویده طعمهلردن خالی بۉلهدی. بویوک انسان
عمری نینگ سۉنگگی دقیقهلرینی هم بویوکلیک بیلن یکونلهیدی. بو بارهده هم ظهیرالدین
محمد بابر اۉز اولادلریگه اۉرنک بۉلرلی بیر ایش قیلیب کېتگن اېکن. «بابرنامه» نینگ
«تۉقّیز یوز اۉتّیز آلتینچی (1529) ییل واقعهلری» بابیده اۉغلی همایون قتّيق کسل
بۉلیب قالگنیده، بۉلیب اۉتگن بیر واقعه کېلتیریلهدی:
«محمد
همایونگه…
انی (بو یېرده همایونگه جایگیر، سویورغال قیلیب بېریلگن سنبل نظرده توتیلماقده. خدک ایضاحی) یېر و سویی
خوش یاقمهدی. ایسیتمه توتهر اېکندور… طبیبلر هر نېچه دارو درمان بېردیلر،
یخشی بۉلمهدی. میر ابولقاسیمکیم، اولوغ کیشی اېردی، عرضگه یېتکوردیکیم، اوشمونداق
دردلرگه درمان بودورکیم، یخشی نیمهرسهلردین تصدّق قیلماق کېرهک. تااینکه تېنگری
تعالی صحت بېرگهی. مېنینگ کۉنگلیمگه کېلدیکیم، محمد همایون نینگ مېندین اۉزگه
یخشیراق نیمهرسهسی یۉق. مېن اۉزوم تصدّق بۉلهیین، خدای قبول قیلسون… اوچ قتله
باشیدین اۉرگولوب، دېدیمکیم، مېن کۉتردیم هرنې دردینگ بار. اۉشهل زمان مېن ناخوش
بۉلوب ییقیلدیم، اول یېنگیل بۉلدی. اول صحت بۉلوب قۉپتی، مېن ناخوش بۉلوب
ییقیلدیم. اعیانی دولت و ارکانی مملکتنی چارلب، بیععهتی قۉللرینی همایوننی(نگ)
قۉلیگه بېریب، جایینیشینلیگیگه و ولیعهدلیگیگه نهسب قیلدیم. و تختنی انگه
تاپشوردوم. و خاجه خلیفه و قنبر الیبېک و توردیبېک و هندوبېک و اۉزگه خلایق هم
بو نهسایمیده بار اېردیلر، باریسی قبول قیلیب، بند بۉلدیلر».
«بابورنامه»نی
کۉچیرووچی کاتب نینگ یازیشیگه قرهگنده، «تۉقّیز یوز اۉتّیز یېتّیده
جومادیل-اوّل آیی نینگ آلتیسیده چههارباغدهکیم، اۉشول پادشاه اۉز قۉلی بیلن
آباد قیلیب اېردی، حالی موتهغهیییر بۉلوب، بو عالمی بېوفانی پهدرود قیلدی».
بابر میرزا وفاتیگه تاریخ
ایتووچیلر اۉشه وقتلرده کۉپ بۉلگن. مولونا شیهاب کېلتیرگن تاریخ سهقلنیب قالگن:
«همایون بود وارثی ملکی وهی» («همایون اونینگ ملکی میراثخۉری اېدی».)
هند عالِملری آرهسیده بو
واقعهگه، یعنی همایون نینگ توزهلیب کېتیشی و بابر نینگ کسللنیب قالیشی واقعهسیگه
قرهشده یکدللیک یۉق. اَیریم تاریخچیلر، مثلاً، پروفیسور سری رهم شرمه اۉزی نینگ
«کَلکوتته رېویو» ژونالیده باسیلیب چیققن مقالهسیده بو واقعاًینگ بۉلگنلیگیگه شبهه
بیلدیرهدی. اونینگ انیقلشیگه قرهگنده، بابر همایون ساغهیگنیدن آلتی آی کېین
کسللنگن.
باشقه بیر هند پروفیسوری،
اللّهاباد یونیورسیتیی تاریخ بۉلیمینننگ سابق باشلیغی ر. پ. تریپهتی نینگ بو
خصوصدهگی کوزهتیشلری حقیقتگه یقین کېلهدی، «مۉغول سلطنتی نینگ رواجی و انقراضی»
ناملی کتابیده پروفیسور ر. پ. تریپهتی نینگ انیقلشیچه، همایون بدهخشاندن 1529
ییل جون آییده قَیتیب کېلگن، 1530 ییل مرت آییده او کسللنیب قالگن، بابر بۉلسه،
اۉشه ییل اپرېل آییده کسللنگن، همایون اېسه ساغهیگن. بابر نینگ کسلی 1530 ییل
جولای آییده کوچهیگن و اۉشه ییل 26 دیکابر کونی بویوک بابر دنیادن کۉز یومگن.
1529 (936 هجري)
ییلی همایون ساغهییب، بابر میرزا کسللنیب قالگنیدن کېینگی واقعهلر «بابورنامه»ده
بېریلمهیدی. بو مشهور اثر یوقاریده کېلتیرگنیمیز واقعهلر توصیفی بیلن اوزیلیب
قالهدی. 1530 (937 هجري) ییلگچه صادر بۉلگن بابر بیلن باغلیق واقعهلر حقیده بیز
کمگینه معلوماتگه اېگهمیز.
«اۉز
حیاتینی هم فرزندی همایونگه بېریشگه تیار بۉلگن آته بیرار یازمه وصیت قالدیرمهگنمیکین؟»
— دېگن سوالگه اۉزیمیز منطقدن کېلیب چیقیب، «البته، بیرار یازمه وصیت قالدیرگن
بۉلیشی کېرهک»، دېگن تخمیننی کېلتیرردیگو، بو تخمینیمیزنی بیرار دلیل بیلن
اثباتلهی آلمهس اېدیک.
بو نینگ بیرینچی سببی، شۉرا
دوریده آیاق-قۉلیمیز باغلنگنلیگیده اېدی، چېت مملکتلر کتبخانه، حجتخانهلریگه
اېرکین باره آلمهگنیمیزده، خارجدهگی همکسبلریمیز بیلن مستقل، بیراو نینگ
تضییقیسیز فکر المشه آلمهگنیمیزده اېدی. اېندی احوال بوتونلهی اۉزگردی.
سۉنگگی بیر نېچه ییل
مابینیده مېن هندیستان، پاکستان، اېران و باشقه شرق مملکتلریده بابر حقیده
یازیلگن اثرلر نسخهلرینی تۉپلشگه حرکت قیلدیم.
شو ایش بیلن بند بۉلینگن بیر
وقتده هندیستانده بابر نینگ اۉغلی همایونگه یازمه روشده قالدیرگن «مخفي وصیتنامه»سی
سهقلنهیاتگنلیگی معلوم بۉلدی.
بو «مخفي وصیتنامه» 935
هجري ییلی جومادیل-اوّل آیی نینگ بیرینچی کونی (مېلادیی 1529 ییل 11 جنوریده) بابر
اگره یقینیدهگی نیلوفر باغیده تورگنیده یازیلگن اېکن.
حاضر بو یېر هندیستان نینگ رهجهستان
شتاتیگه قرهیدی.
«مخفي
وصیتنامه» اۉنگ تامانیده دایره ایچیده بابر نینگ «933. پادیشاه بهادیر غازي ظهیرالدین
محمد بابور» دېب نقشلنگن مُهری هم بېریلگن.
بابر شاه نینگ اۉغلی شهزاده
همایونگه قالدیرگن بو وصیتنامهسی هندیستاننی باشقهریشگه عاید اۉگیت-مصلحت،
یۉل-یۉریقلردن عبارت بۉلگنی اوچون هم او مخفي سنهلگن و «مخفي وصیتنامه» دېب
یوریتیلگن.
بیر قطار بابورشناس عالِملر بابر
نینگ یازمه وصیتنامهسی بۉلگنلیگینی اۉز ایشلریده قید اېتیب کېلگنلر. بو وصیتنامه
بیلن هند پروفیسورلری سهییید راسس مهعسود، ه. ک. شېروهنیی همده جهیپوردهگی
رهجهستان یونیورسیتیی پروفیسوری، تاریخچی عالِم ر.یې. نهته تنیش بۉلگنلر.
بیز قوییده وصیتنامه نینگ
اۉزبېکچه ترجمهسینی کېلتیرهمیز. وصیتنامه نینگ اصل نسخهسینی تاشکېنتدهگی
ژوناللردن بیریده چاپ اېتتیرسهک عجب اېمس، چونکه بابر میرزا نینگ وصیتنامهسی
هم اۉزبېک خلقی نینگ ملکی بۉلیب قالیشی لازم.
بو وصیتنامه فارس تیلیده
یازیلگن بۉلیب، او قوییدهگیچه باشلنهدی:
بابر نینگ اۉغلی همایونگه
یازگن وصیتنامهسی
„933 هجري
ییل پادیشاهی بهادیر غازي 3ههیریددین محمد بابر الههمدیلیللهه
وصیت نامهی مههفییې 3ههیریددین
محمد بابر پادیشاهی غازي به شهزاده نهسیریددین محمد همایون توله آمره
به استحکامې سلطانهت نوعېشته
شُد. ای فرزند، مملکتی هندوستان از مزاهیبی موهتهلیفه مأمور است… «
* * *
بابر «وصیتنامه»سی نینگ
ترجمهسی:
„933 هجري
ییل، پادیشاهی بهادیر غازي 3ههیریددین محمد بابر الههمدیلیللهه.
سلطانهت نینگ مستحکم بۉلیشی
اوچون بو مخفي وصیتنامه توزیلدی. اې فرزندیم، هندیستان مملکتی تورلی مذهبلردن
مأمور بۉلگن. اللهه تعالی سیزگه بونی کرامت اېتدی. سیز مذهبلرنی یامان کۉریشدن
دلینگیزنی پاک توتینگ. هر مذهب نینگ طریقهسیگه (یۉلیگه) عدالت قیلینگ. خصوصاً،
هندیستان نینگ قلبینی قۉلگه کیریتهمن دېسنگیز، سیگیر سۉیماقدن اۉزینگیزنی تیینگ.
بو یخشیلیگینگیز عوضیگه شو ولایت خلقی نینگ قلبی سیزگه یقین بۉلهدی. قۉلینگیز
آستیدهگی هر قوم نینگ عبادتگاهلرینی و مقّدس جایلرینی خراب اېتمنگ. شوندهی
عادللیکنی اختیار قیلینگکی، پادیشاه رهعاِیهتدن و رهعاِیهت پادیشاهدن آسوده
بۉلسین. اسلام نینگ ترقیاتی احسان قیلیچیدن یخشیراق بۉلهدی، ظلم تیغیدن اېمس.
سنّی و شیعه اۉرتهسیدهگی جنجللردن کۉزینگیزنی یومینگ. اگر بوندن کۉز یومّهسنگیې،
اسلام ضعیفلشیشی ممکن. رهعاِیهتدهگی تورلی قلبلرنی اربههی اناسیر (تۉرت عنصر)
بیلن محکم توتینگ. سلطنت نینگ جسمی تورلی مرضلردن تینچ بۉلسین.پادیشاهلیک ایشلرینی
پُخته قیلیش اوچون حضرت امیر تېمور صاحبقران نینگ ایشلرینی کۉز آلدینگیزده توتینگ.
و ما الّهینا ایللهل بلهغ
(«و بیز نینگ بورچیمیز فقط انیق پَیام اېتیشدیر». سورهی یاسیندن).
بیرینچی جومادیی اول اوّل 935
[هجري ییلی]»
بابر فعالیتیگه عاید بیر قطار
تدقیقاتلر یرهتگن هند تاریخچیسی، جهیپوردهگی رهجهستان یونیورسیتیی نینگ تاریخ
پروفیسوری ر. نهته نینگ فکریگه کۉره، اۉزی نینگ 47 ییللیک عمری نینگ 36 ییلینی
جنگو جدللرده اۉتکزگن بابر اصلیده آسایشتهلیک، تینچلیک آدمی اېدی. او تۉغریسۉز،
حقیقتگۉی سالنامهچی، «بابورنامه» مؤلفی، بیز نینگ دوریمیزگچه ایکّی دېوانی یېتیب
کېلگن عجایب شاعر، طبیعت آشیغی، گۉزل باغ-راغلر یرهتووچیسی، و همهسیدن هم مهمراغی،
گُمهنیست اېدی. اۉزی سنّی مذهبیدهگی مسلمان بۉلسه-ده، دینیی عقیدهلرگه یاپیشیب
آلمهگندی.
شو باعث هندلر اونگه «قلندر»
نامینی بېریشگن بۉلگن. بوتون حیاتی مابینیده او صنعت، شعریت، موسیقه و
رسمچیلیککه نسبتاً حُر فکرلیکنی سهقلب کېلدی. اونده هېچ وقت منع اېتیشلر بۉلمهگن.
بابر باشقه دیندهگیلرگه نسبتاً تینچ-تاتوو یشهش، صبر-برداشلی بۉلیش، دینیی
ایشلریگه ارهلشمسلیک سیاستینی قۉللهگن. او یېرلی خلق نینگ دینیی اعتقادلرینی
حرمت قیلگن. اونینگ 1529 ییل 11 جنوریده دهالپور یقینیدهگی «باغی نیلوفر»ده
تورگنیده اۉغلی همایونگه اتهب یازگن مخفي وصیتنامهسی بونگه یارقین مثال بۉلهدی.
بو «مخفي وصیتنامه» نهستهعلیق
خطیده یازیلگن. متخصصلر نینگ فکریگه قرهگنده، کاغذیگه آلتین سووی پورکهلگن
بۉلگن همده کاغذ نینگ حاشیهلریگه گُللی بېزهکلر ایشلنگن.
حاضرگی کونلرده بابر نینگ
وصیتنامهسی بهاپهل دولت کتبخانهسیده سهقلنهدی.
وصیتنامه فوتونوسخهسینی
بیرینچی بۉلیب کتبخانه مدیری ب. گاشهل آلیب، جناب سعید راسس مهعسودگه یوبارگن.
بابر میرزا نینگ قندهی انسان
بۉلگنلیگینی اۉغلیگه قرهتیلگن اونینگ «مخفي وصیتنامه»سی آچیق-آیدین کۉرسهتیب
توریبدی.
بویوک بابر قالدیرگن وصیتنامه
نینگ اۉز خلقیگه قَیتیب کېلیشی تصادفیی بیر حال بۉلمهسه کېرهک.
بابر میرزا نینگ «مخفي وصیتنامه»سیدهگی
«پادیشاهلیک ایشلرینی پُخته قیلیش اوچون حضرت امیر تېمور صاحبقران نینگ ایشلرینی
کۉز آلدینگیزده توتینگ» دېگن سۉزلری فقطگینه اۉغلی همایونگه نسبتاً اېمس، بلکه
بوگونگی کونلرده مستقللیکنی قۉلگه کیریتگن اۉز خلقیگه قرهته ایتیلگن وصیتدېک
جرنگلهیپتی.