نوایی نېگه تورک تیلینی «رومی
تیل» دېگن؟۴
بوندن آلدینگی مقالهمیزده نوایی
تورکي اېلتلر تیلی، همده تورکي قوملر شعریتی خصوصیتلرینی فرقلهگن دېدیک.
تفاوتلرنی کۉریب، اۉز ایجادیده اۉتمیش سلفلری اثریدن تاثیرلنگن و اولرنی احترام ایله
تیلگه آلگن. اولوغ نوایی محمود شکاشغري و یوسف خاص حاجبدېک دهّالر بۉلگنی حقیده
گپیرمهگن اېسه ۔ ده، اۉزیدن آلدین کمیده تۉرت یوز ییللیک معظّم تیل و ادبیّات
بارلیگینی یخشی بیلگن. « مجالس النفایس»ده ادیب احمد یوگناکی و ینه اولردن کۉپلری
حقیده قیزیقرلی معلومات کېلتیرهدی. تورکي تیللر و تورکي یازمه نطقدهگی فرقلر
نوایی نظریدن چیتده قالمهگن. نوایی تلهیگینه اثرلریده تورکيلر تیلی و اولرنینگ
شعریتی خصوصیده یۉل۔ یۉلهکی سۉز یوریتیب کېتهدی. فرقلر ضمیریده بنیاد اېتیلگن
معنوي بساطگه نوایی عموم تورکيیات نینگ مشترک میراثی صفتیده قرهگن.
فارسی اېل تاپتی چو خورسندلیق،
تورک داغی تاپسه برومندلیق.۔
دېب یازیشدن مقصدی هم انه شو بۉلگن.
بیز نوایی تورکي تیللر و اولرنینگ شعریتینی بیر۔بیریدن فرقلهگنینی
گپیریب اۉتدیک.
شاعر و عالم نینگ « بدایع البدیة» دېوان نینگ دېباچهسیده قیزیق
بیر معلوماتگه دوچ کېلهمیز. اویغورچه یازیش و تورک( اېسکی اۉزبېک)چه بیتیشلرنی
یوکسک سویهده افاده قیلیش بابیده ایکّی شاعر نهایتده مهم بۉلگن، دېب حسابلهیدی
نوایی. بو استعدادلی ذاتلرنی قوییدهگی جملهلرده مهرلب کېتهدی:
«و اویغورعبارتی نینگ فصحاسیدین و تورک
الفاظی نینگ بلاغاسیدین مولانا سکّاکي و مولانا لُطفي رحمه الله کیم...»۔ دېدی
اولوغ ادیب. کۉریب و اۉقیب تورگنینگیزدېک، اویغور تیلیده یازیش و شعر کویلشده
سکاّکي، شونینگدیک، اۉزبېک تیلیده یازیش و شعر ایتیشده مولانا لطفي مشهور اېدی دېب
اعتراف اېتیلهدی.
بونی گپ نینگ دوامیده توشینب آلیشیمیز ممکن: « بیری نینگ( سکّاکي)
شیرین ابیاتی( اویغورچه شعرلری) اشتهاری( شهرتی) تورکستانده بغایت و بیری نینگ(
لطفي) لطیف غزلیاتی انتشاری عراق و خراسان ده بې نهایتدورور، هم دېوانلری موجود بۉلغهی...»۔
دېب یازهدی نوایی. یوقاریده علیشېربېک ایتگن معلوماتلرگه اهمیت قره تیلسه، اویغور
تیلیده شرقی تورکستانده « فصحا»( آچیق و روان سۉزلاووچیلر)کۉپ، عین پیت اۉزبېک
تیلیده آچیق و روان بیتگووچی و شعرلر یازگووچیلر خراسان و عراقده هم بار دېگن
خلاصهگه کېلهمیز. دېباچه نینگ شو بۉلَگیده
ینه نوایی: «... و تورکي شعار ییگیتلر سرخیلی یارِ عزیز سُهیلی( انور سهیلی)...»۔
دېیه زمانداشی بۉلگن شاعر و ادیب سهلينی هم تورکچه و فارسي یازووچی ماهر ایجادکار
صفتیده اعتبارگه آلهدی.
نوایی فقط تیل و شعریتدهگی فرقلرنی گپیریبگینه قالمهی، تورکي
قوملر، اېتنیک قبیله و اوروغلرنی هم اجرهتیب کۉرسهتهدی:
اگر بیر قوم گر یوز، یۉقسه مینگ
دور،
معین تورک اولوسی خود مینیگدور.
(فرهاد و شیرین).
یوز۔ اۉزبېک اوروغی؛
مینگ ۔ اۉزبېک اوروغلریدن بیری.
یاکه،
ساچینگ قراسیده یوز مشک تبت و تاتار،
قدینگ هوسیده مینگ سرو اۉچو و خللخ.
(فواید الکبر، 113 غزل).
تاتار۔ تورکي خلقلردن؛
خـَلّـلُخ۔ قارلوق تورکي قوملردن، اۉزبېک اوروغلریدن بیری.
قوییدهگی بیتده تورکي قوملردن ایریملرینی
قلمگه آلهدی:
نوایی ایسته مظاهرده چهرۀ مقصود،
عرب و گر چیغتای، یۉقسه تورکمن و خلچ.
(فوای الکبر). 93 غزل.
تورکمن۔ تورکي خلقلردن؛
خلج۔ تورکي خلقلردن بیری.
یاکه،
...چون تاتار کفاری خوارزمغه یېتیبتورلر.
(نسایم المبّت).
تاتار۔ تورکي خلقلردن بیری.
یاخود،
نوایی سېودی بیر لولینی کېزدیک ربع مسکونده،
اگر ارلات، اگر برلاس، اگر ترخان اگر سولدوز.
(نوادر الشباب) ؟
برلاس۔ اۉزبېک اوروغلریدن؛
ارلات۔ اۉزبېک اوروغلریگه کیرگن مۉغول قومیدن.
سولدوز۔ تورک، مۉغول قومیدن.
منه بو مثالده اېسه، نوایی تورکمن گۉزهلیگه کۉنگیل بیرگنینی ایتیب
اۉتهدی:
نوایی تورکلرنینگ ترکی توتسه، عیب قیلمنگ کیم،
انگه بیر تورکمان مهوش غمی محکم دۉلاشیبتور.
(بدایع الوسط) 144 غزل.
اۉزبېک اوروغلریدن ترخان و
برلاسگه اشاره:
ای نوایی، پیر ِ ساقی وشقه انداق مېن خراب،
کیم اونوتمیش مېن جهان ترخان ایله برلاسدین.
(نوادر النهایه)۔ 571 غزل.
373 بېت
اوّلگی
مقالهلر
http://ezgu.org/topic.php?tid=U2xRaFdaSkxjL3EvMFdsVW9NeFM5dz09
http://ezgu.org/topic.php?tid=TVRYMjcrYVlscDBNY1FoL2Jqdmo5Zz09
http://ezgu.org/topic.php?tid=K08yRnowWGl2ZURXeWtLQ1M4SEdtUT09
دوامی بار...
