اقتصاد نظریهسی: بازارنی باشقهریش کېرهکمی؟
مؤلف: جَولان جورهېو57 مرته اۉقیلگن
بازار اقتصادینی نېگه عیناً «بازار اقتصادی» دېب اتهیمیز؟ چونکه بوندهی
توزومده اقتصادي فعالیت یۉنهلیشی و حجمینی عیناً بازار کوچلری – طلب و تکلیف بېلگیلب
بېرهدی. نیمه، قندهی و قنچه ایشلب چیقریلیشی، قندهی نرخده ساتیلیشینی بازاردهگی
شو محصولات یاکه خدمتگه بۉلگن طلب و تکلیف حل قیلهدی. مرکزلشگن رېجهلی اقتصاددن فرقلی
اۉلهراق، بازار اقتصادیده استعمالچیلر نیمهنی و قنچه استعمال قیلیشنی اۉز احتیاجلری
و دیدلریدن کېلیب چیقیب تنلهیدیلر.
بوندهی اقتصادنی غایوي اساسلب بېرگن بیرینچی عالِم ادهم سمیت بۉلگن.
او دولت اېرکین بازار فعالیتیگه مطلقا ارهلشمسلیگی، ایشلب چیقرووچیلر و استعمالچیلر
اۉزارا اېرکین آلدی-بېردی قیلیشلریگه قۉییب بېریشی کېرهکلیگی حقیدهگی فکرنی یاقلب
چیققن. سمیت بازار نظارت قیلینمسه، رقابت، طلب و تکلیف کبی کوچلر اتوماتیک طرزده همه
جریاننی ترتیبگه سالیشینی، شو یۉل بیلن بوتون جمعیت اېنگ ثمرهلی اقتصادگه اېریشیشینی
بشارت قیلگن.
بو غایهلر اساسیده بوگون دنیا بۉیلب دېیرلی همه یېرده جاري قیلینگن
«اېرکین بازار» پرینسیپی یرهلگن. کپیتالیستیک توزوم نینگ اساسی بۉلگن اېرکین بازار
دولت ارهلشوویسیز اۉزینی-اۉزی تأمینلهی آلهدیگن، تورلی اۉزگریشلرگه ماسلشه آلهدیگن
اقتصادي ترتیب صفتیده کۉریلهدی.
اما اېرکین بازار بعضی حاللرده جمعیت حیاتی اوچون ضرور محصولات و خدمتلرنی
یېتکزیشگه ضعیفلیک قیلهدی. بوندهی «بازار ضعیفلیگی» (مرکېت فهیلورې) محصولات یاکه
خدمتگه طلب بۉله توریب، خصوصي ایشلب چیقرووچیلردن تکلیف موجود بۉلمهسه یوزهگه کېلهدی.
مثلاً، تونده کۉچهلرنی یاریتیش اهالی اوچون ضرور خدمت. لېکن بونده یاریتیلگن کۉچهدن
یورهیاتگن هر بیر آدمدن بو چیراقلر اوچون حق آلیش امکانسیز. شو باعث خصوصي ایش بیلرمانلرگه
بوندهی خدمتلرنی کۉرسهتیشدن مادّي منفعت یۉق.
اهالینی حمایه قیلیش، یۉللر قوریش، بالهلرگه تعلیم بېریش، قراوسیز قالگن
قرییهلرگه غمخۉرلیک قیلیش کبی فعالیتلر عیناً انه شوندهی تورکومگه تېگیشلی بۉلیب،
اېرکین بازار اولرنی تأمینلشگه عاجز. منه شو یېرده اۉیینگه دولت قۉشیلهدی و بو کبی
خدمتلرنی تأمینلشنی اۉز بۉینیگه آلهدی. دولت هم محصولات و خدمتلر تکلیف قیلووچی صفتیده
بازارده اشتراک اېته باشلهیدی. بونده او اهالیدن سالیقلر ییغهدی و شو پوللر عوضیگه
هر کیم استعمال قیلیشی ممکن بۉلگن عامهویی خدمتلرنی تکلیف قیلهدی.
اېرکین بازار طرفدارلری دولت نینگ اقتصادگه هر قندهی ارهلشووی امکانی
باریچه کمهیتیریلیشینی یاقلهیدیلر. لېکن سۉنگی ییللرده اېرکین بازار نینگ هېچ بیر
نظارتسیز اۉزینی-اۉزی تأمینلشی و بېخطا ایشلشیگه شبهه بیلدیرهیاتگن عالِملر کۉپهیماقده.
2008-ییلگی جهان مالیوي انقراضی اېرکین بازار غایهسی آبروسینی انچه توشیردی. مالیوي
بازار فعالیتینی امکان قدَر کمراق نظارت قیلیش کېرهکلیگینی ایلگری سورگن اقتصادچیلر
مصلحتیگه کۉره اقش حکومتی قیمتلی کاغذلر و کریدیتلر بازارینی اېرکین تشلب قۉیدی. اما
کوچسیز باشقرووسیز قالدیریلگن مالیوي بازار کوتیلگنگه ضد نتیجهلرگه آلیب کېلدی و بوتون
دنیانی زیرقیرهتیب اۉتگن انقراض اۉچاغیگه ایلندی.
بوگون اقتصادنی دولت باشقهریشی کېرهکمی-یۉقمی دېگن سوالنی هېچ کیم بېرمهیدی.
دولت نظارتیسیز اقتصاد اۉزینی-اۉزی باشقهره آلمهسلیگینی اېنگ لیبرال عالِملر هم تن
آلیب اولگورگن. اما دولت نینگ نظارتی قَی درجهده بۉلیشی کېرهکلیگی حقیدهگی بحثلر
حلی-هنوز قیزغین. کیمدیر دولت فقط کېسکین وضعیتلردهگینه اقتصادي جریانلرگه ارهلشیب،
باشقه پیت بازارنی اېرکین قۉییشی کېرهکلیگینی ایتهدی. باشقهلر اقتصاد بیر مرامده
رواجلنیشی اوچون دولت معلوم درجهده نظارتنی دایمیی توتیب توریشی کېرهکلیگینی ترغیب
قیلهدی.
خۉش، اۉزبېکستان بونده قندهی یاندشوونی تنلهگن؟ بیز نینگ اقتصاد دولت
نینگ کوچلی نظارتی آستیده. بو نظارت مستقللیک باشیدن بېلگیلب قۉییلگن «بازار اقتصادیگه
باسقیچمه-باسقیچ اۉتیش» استراتیژيسیگه اساسهن سهقلب کېلینماقده. بیزده هم بونی یاقلاوچیلر
و قارهلاوچیلر بار. چیندن هم، بو یاندشوو اۉز یوتوق و کمچیلیکلریگه اېگه.
بوندهی سیاست نینگ بیرینچی اېنگ مهم افضللیگی شوکی، او اقتصادده کېسکین
اۉزگریشلر، کوتیلمهگن «سیلجیشلر» و «سهکرهشلر» بۉلیشی نینگ آلدینی آلهدی. اهالی
آنگیده خصوصي ملک، اېرکین بازار توشونچهلری استه-سېکین شکللنتیریلهدی و جبرلی انقراضلرسیز
بازار اقتصادی توزومیگه اۉتیلهدی. بوندن تشقری، بوندهی اصول تشقی اقتصادي تأثیرلر
ملي اقتصادگه ضرر یېتکزیشیگه قرشیلیک قیلهدی. مثلاً، اوّل اېسلهتیب اۉتیلگن
2008-ییلگی مالیوي انقراض عاقبتلری مملکتیمیزده دېیرلی سېزیلمهدی. بو نینگ سببی ملي
بانک تیزیمی دولت نینگ قتّيق نظارتی آستیده اېکنی و گلابهل مالیوي ترماققه انتیگراسیون
قیلینمهگنیدیر. اقتصاد اوستیدن کوچلی نظارت دولتگه وقتیده تېگیشلی چارهلرنی کۉریشگه
و بو چارهلرنی ثمرهلی عملگه آشیریشگه امکان بېردی.
بانک تیزیمی قطاری بوگون حکومت اقتصاد نینگ دېیرلی برچه ساحهلرینی نظارت
قیلهدی. بوندهی باشقروو اوزاق مدت سهقلب قالینسه، جدّي ضررلرگه سبب بۉلیشی ممکن.
ملي اقتصاد نینگ باشقه دولتلر اقتصادی بیلن آلدی-بېردیسیده دولت بوگونچه اېنگ کتّه
واسطهچی بۉلیب توریبدی. بو جهاندهگی اقتصادي رواجلنیشدن ملي اقتصاد سېزیلرلی آرتده
قالیشیگه، اونینگ اۉزگریشی و ینگی زمان طلبلریگه ماسلشیشی سېکینلشیشیگه، اقتصاد بارگن
سری اۉز غلافیگه اۉرهلیب باریشیگه سبب بۉلهدی.
نظارتدهگی اقتصاد و اېرکین اۉرتهسیده تنلشده، کمیده نظري نقطهٔ نظردن،
بیز امکان قدَر کېنگ فکرلشیمیز لازم. نظارتدهگی اقتصاد بیزگه بیر مرامده رواجلنهدیگن،
تشقی خطرلردن حمایهلنگن ایشانچلی اقتصادي محیط یرهتیب بېرهدی. اما بوندهی محیطده
بیز نینگ رواجلنیشیمیز، ینگی اقتصادي واقعلیکلرگه ماسلشیش کۉنیکمهمیزنی شکللنتیریشیمیز
جوده قیین کېچهدی. بوندهی اقتصاد خودّی آته-آنهسی تینیمسیز هر نرسهدن پنه قیلگن،
هر قدمینی نظارت قیلگن فرزندگه اۉخشهیدی. بونده فرزند مستقل اۉسیش، ینگی نرسهلرنی
اۉرگنیش، مستقل تجربه آرتتیریش امکانیدن چېکلنهدی، اونینگ اولغهییشی سېکینلشهدی.
کۉپ عامللرنی حسابگه آلیب، بوگون حکومت اقتصاددهگی دولت اشتراکینی کمهیتیریش
سیاستینی ایلگری سورماقده. بو نینگ عملیی فایدهلری و احتمالدهگی ضررلری حقیده آلدیندن
بیلیش اوچون، اېرکین بازار قندهی ایشلشی، اونینگ قندهی کوچلی و عاجز جهتلری بارلیگینی
عادلانه اۉرگنیشیمیز و تېگیشلی خلاصهلر چیقریشیمیز درکار.
منبع: هتتپ://اقتصاد.اوز
