ییل، آی، هفته و کونلر
حسابینی یوریتیش تیزیمی عربچهده تقویم (تۉغریلش، تۉختهتیش، بهالش سۉزلریدن
آلینگن)، لاتینچهده kalendar (اصلیده «قرض
دفتری»دن کېلیب چیققن) دېب اتلهدی. او قویاش، آی و سیارهلرنینگ کۉرینمه حرکتیگه،
کون بیلن تون المشینوویگه، آی اۉزگریشی و ییل فصللرینینگ دوري روشده تکرارلنیشیگه
اساسلنهدی.
اۉتمیشده مهم واقعه۔حادثهلرنی
بیر ایپگه کېتمه۔کېت تیزیب چیقیشده اسقتهدیگن تقویملر و تقویمباشیلر کۉپ بۉلگن.
هر قیسی ملت اۉز اجتماعي۔سیاسي فعالیتیدهگی اېنگ جدّي تاریخي اېوریلیشلر دورینی
اۉزی اوچون باشلنغیچ دېب بیلگن. مثلاً، قدیمگی تورکلر و عبرانيلر خلقتنی، یعنی
دنیانینگ یرهتیلیشینی، مصرلیکلر سماده سیریوس یولدوزینینگ کۉرینیشی یاکه نیل
دریاسی تاشه باشلشینی، یونانلر المپیاد اۉیینلرینی، روملیکلر روم شهری
قوریلیشینی، عیسويلر حضرت عیس میلادینی، قدیمگی عربلر فیل سنهسینی، مسلمانلر حضرت
پیغمبریمیزنینگ مکهدن مدینه قیلگن هجرتلرینی تقویمباشی صفتیده تنلشگن. لېکن بو
منبعلر برچه ملتلر اوچون مشترک بۉلمهگنی طفیلی وقت اۉتیشی بیلن اکثریتی
اونوتیلیب، فقط میلاد و هجرت باشلنغیچلری قالگن.
تقویمنینگ اساسي بیرلیگی ییل
بۉلیب، او آیلرگه، آیلر اېسه کونلرگه اجرهتیلهدی. ییل یېرنینگ قویاش اطرافیده،
آی آینینگ یېر اطرافیده، کون یېرنینگ اۉز اۉقی اطرافیده ایلنیشیگه قرهب انیقلنهدی.
طبيعي که، بو استرونومیک جریانلر انچه مرکّب کېچهدی. شو باعث ییلنی آیلرگه،
آیلرنی کونلرگه تقسیملش مسألهسی ازلدن تورلی خلقلرده هر خیل یۉسینده حل اېتیلگن
همده شمسي، قمري و شمسي۔قمري تقویملر یرهتیلگن.
شمسي ییل حسابی
شمسي (عربچه – «قویاشگه
عاید») ییل حسابی دستلب قدیمگی مصرلیکلر تامانیدن جاري قیلینگن. اونگه تروپیک ییل
اساس قیلیب آلینگن. تروپیک ییل اېسه قویاش یسّی دایرهسی مرکزینینگ 21 مارچده یوز
بېرهدیگن بهارگی تېنگ کونلیک نقطهسیدن کېتمه۔کېت ایکّی مرته اۉتیشی آرهلیغیدهگی
وقت بۉلیب، 365 کون 5 ساعت 48 دقیقه 46 ثانیهگه تېنگ دیر.
ایلک شمسي تقویمده ییل هر
بیری 30 کونلیک 12 ته آیگه بۉلینگن و آخریده اولرنینگ ییغیندیسیگه 5 کون قۉشیلگن.
شو طریقه بیر ییل 365 کوندهن عبارت بۉلگن.
شمسي ییل اۉن ایکّی برجدن –
قویاشنینگ آسمان گنبدیدهگی ییللیک کۉرینمه حرکت یۉلیدهگی شونچه نقطه یاکه
اۉشه دایرهده جایلشگن اۉن ایکّی یولدوز تورکومی و اولردن هر بیرینینگ حیوانلرگه
نسبت بېریلگن حالده عربچه ناملنگن و نوبتمه۔نوبت کېلهدیگن قوییدهگی آیلردن عبارت:
حمل (قۉزیچاق) - 22 مارچ – 21
اپرېل. ثور (هۉکیز) - 22 اپرېل – 21 می. جوزا (اېگیزهکلر) - 22 می – 21 جون.
سرطان (قیسقیچبقه) - 22 جون – 21 جولای. اسد (ارسلان) - 22 جولای – 21 اگوست.
سنبله (باشاق) - 22 اگوست – 21 سپتمبر. مېزان (ترازو) - 22 سپتمبر – 21 آکتوبر. عقرب
(چیان) - 22 آکتوبر – 21 نوامبر. قوس (اۉق۔یای) - 22 نوامبر – 21 دیکابر. جدي (تاغتکه)
- 22 دیکابر – 21 جنوری. دلو (سووچی - قاوغه) - 22 جنوری – 21 فبروری. حوت (بلیق، نهنگ) - 22 فبروری – 21 مارچ.
ینه بیر گپ. قدیم تورکي
خلقلرده هم آیلر 12 برج نامی بیلن یوریتیلگن. شونینگدېک، حمل، ثور، جوزا آیلریدن
عبارت بهار فصلی برجی آبي، سرطان، اسد، سنبله آیلرینی قمرهب آلگن یاز فصلی برجی
ناري، میزان، عقرب، قوس آیلری کیرووچی کوز فصلی برجی بادي، جدي، دلو، حوت آیلریدن
عبارت قیش فصلی برجی خاکي دېب اتلگن.
هجري تقویم
اونینگ قیسقهچه تاریخی
قوییدهگیچه: اسلام دینینینگ بویوک پیغمبری محمد (ص) میلادي 632 ییل 27 ميده وفات اېتهدیلر. اۉشه کونی۔یاق مدینهده اسلام
خلیفهلیگی توزیلهدی. کېینچهلیک تورلی ناملرده تا 1923 ییل 3 مارچگچه قریب اۉن
اوچ عصر حکم سورگن بو سلطنتنینگ خلفای راشیدین اتلمیش دستلبکی باسقیچیده حضرتِ عمر
اۉن ییل ایکّینچی خلیفه وظیفهسینی اۉتهیدی. بیر کونی ملازملری اونگه شعبان
آییده تۉلهنیشی ضرور قرضلر دفترینی کۉرستیشهدی. خلیفه «بو قَیسی شعبان آیی – بولتورگی
می یاکه بو ییلگی می؟» دېب سۉرهیدی، بیراق جۉیهلی جواب آلالمهیدی. نېگهکه،
اۉشه کېزلر اسلام دنیاسیده حجتلرگه سنه قۉییلمسدی. آرهدن کۉپ اۉتمهی جزیره
واليسی ابو موسی ایکّیته یازمه بویروق آلهدی. آلهدی-یو، باشی قاتهدی. سببی،
اولر اۉزارا موافق کېلمسدی. اوستیگه۔اوستک، سنهسی یۉقلیگی طفیلی قَی بیری آلدین،
قَی بیری کېین بیتیلگنینی اجرهتیش مشکل اېدی. ابو موسی بو موهوملیکنی برطرف اېتیش
ایلینجیده خلیفهگه مراجعت قیلهدی.
بوندهی حالتلر بات۔بات
تکرارلنهوېرگچ، مسأله پیشیب یېتیلهدی. و نهایت، محرّم آیینینگ دستلبکی کونی –
میلادي 638 ییل 23 جنوریده اوشبو معما محاکمهسیگه بغیشلنگن مشورت چقیریلهدی. نتیجهده
17 ییل بورونگی سنه، انیقراغی، پیغمبریمیز مکهدن مدینهگه کۉچگن کون (میلادي 622
ییل 23 سپتمبر) ییل باشی صفتیده قبول قیلینهدی و ینگی تقویم هجري ییل حسابی
نامینی آلهدی.
اۉز نوبتیده، هجري حساب هجري۔قمري
و هجري۔شمسي ییلگه بۉلینهدی. «قمري» («قمريه») عربچه سۉز بۉلیب، اۉزبېکچهده «آیگه
تعلقلی» دېگن معنانی انگلتهدی. قدیمگی ملتلر تقویمده قمري ییلنی کۉپراق قۉللشگن.
اونگه آینینگ قویاش اطرافیدهگی حرکتیده کېتمه۔کېت کېلگن ایکّیته بیر خیل فازی،
سادّهراق قیلیب ایتگنده، معین آی پیدا بۉلگن کوندن ینگی آی توغیلگونگه قدر اۉتگن
وقت – 29 کون 12 ساعت 44 دقیقه 3 ثانیه اساس قیلیب آلینگن. دېمک، 12 آیدن عبارت
بیر قمري ییل 354،36702 کونگه تېنگ دیر. شو باعث عادي قمري ییلنینگ تاق آیلری 30
کوندهن، جفتلری 29 کوندن، جمعی اېسه بوتون حالده 354 کوندهن عبارت بۉلهدی. عینِ
چاغده، 354 کوندن آرتگن قالدیق (0،36702) اوچ ییلده بیر کېچه-کوندوزدن آشگنی
سببلی اۉرتهچه اوچ ییلده بیر مرته قمري ییل اوزونلیگی 355 کون قیلیب بېلگیلنهدی
و عربچهده کبیسه ییل (تۉلیق ییل) دېب اتلهدی.
حاضر عرب مملکتلریده فایدهلنیلهدیگن
قمري تقویم XX عصرگچه اساسي
اهالیسی مسلمان بۉلگن باشقه مملکتلر قطاری بیزنینگ اۉلکهمیزده هم قۉللنگن.
اوندهگی آیلر هر ییلی شمسي آیلردن 11 کون اېرته کېلهدی. اینچنین، فقط 33 ییلده
بیر بار اېسکی اۉرنیگه قَیتیب، اۉزیگه خاص دوره قورهدی. اسلام دنیاسی رۉزه،
هییت، حج کبی دیني عبادتلر وجهیدن هجرتگه عاید شمسي ییل حسابینی اېمس، بلکه
قدیمگی عربلرنینگ قمري ییل حسابینی ایشلهتیشگن و اونی هجري۔قمري دېییشگن.
اېندی هر ایکّله تقویمده عربچه
ناملنگن آیلرنینگ ترتیبی، اۉزبېکچه معناسی و نېچه کوندن عبارتلیگی بیلن تنیشهیلیک.
محرّم (تقیقلنگن، مقّدس) –
بیرینچی آی، 30 کون. اسلامدن اوّل هم عربلرده تبرک سنلگن بو آیده قبیلهلرارا
اوروش۔جنجللر و قان تۉکیشلر منع قیلینگن.
صفر – ایکّینچی آی، 29 کون.
اونینگ خصوصیتی باشقه آیلرنیکی بیلن بیر خیل. اسلامگه کۉره، بو وقتده هم تورلی
دیني مراسملرنی و تۉیلرنی اۉتکزیش، صفرگه چیقیش ممکن. بنابرین، صفر آیینینگ بېخاصیتلیگی
حقیدهگی میش۔میشلر مطلقا اساسسیز دیر.
ربیعالاوّل (اوّلبهار، بهار
باشیدهگی) – اوچینچی آی، 30 کون.
ربیعالثاني (ایکّینچی بهار،
بهارنینگ سۉنگگیدهگی) – تۉرتینچی آی، 29 کون.
جمادیالاوّل – بېشینچی آی،
30 کون.
جمادیالثاني – آلتینچی آی،
29 کون.
رجب – یېتّینچی آی، 30 کون.
عربیستان یریم آرالیده اسلامدن آلدینگی جاهليت دوریده اوروش تقیقلنگن ذوالقعده، ذوالحجّه،
محرّم آیلری قطاریده تورهدی.
شعبان (ایکّینچی نامی برات،
یعنی امتیاز یارلیغی) – سکّیزینچی آی، 29 کون.
رمضان (رۉزه آیی) –
تۉقّیزینچی آی، 30 کون. او محمد پیغمبرگه قرآنِ کریم وحي قیلینه باشلنگن مقّدس آی
حسابلنهدی و مسلمانلرگه رۉزه توتیش بویوریلهدی. رۉزه توتیش اېسه هجرتنینگ
ایکّینچی ییلیدن باشلنگن.
شوال (اونچه کتّه یاکه
اونچه کۉپ بۉلمهگن) – اۉنینچی آی، 29 کون.
ذوالقعده – اۉن بیرینچی آی،
30 کون.
ذوالحجّه – اۉن ایکّینچی آی،
29 کون.
مرکزي آسیاده میلادي ییل
حسابی عامويلشگونگه قدر قمري و شمسي تقویملر ایشلهتیب کېلینگن. شمسي ییل باشیده
نورۉز بیرهمی کېنگ نشانلنگن.
میلادي ییل حسابی
کهنه روم تقویمیده هم بیر
ییل قدیمگی مصرلیکلرنینگ شمسي تقویمیدهگیدېک 365 کون دېب آلینگن و اونینگ آیلرگه
بۉلینیشی ینهده مرکّبلشگن. اوستیگه۔اوستک، بایه اېسلهتگنیمیزدېک، ایکّله
تقویمده هم ییل اوزونلیگی تروپیک ییلدن تخمیناً 6 ساعت قیسقهلیگی بیلن اجرهلیب
تورگن. شول سبب بهارگی تېنگ کونلیک هر تۉرت ییلده بیر کونگه سوریلیب، اَیریم
چلکشلیکلرگه سبب بۉلگن. روم حکمداری گهی یولي سېزر اولرگه برهم بېریش نیتیده
میلاددن اوّلگی 46۔ییلده یونان استرونومی سۉزیگېن تکلیفی بۉییچه تقویمگه
اۉزگرتیریشلر کیریتگن. اونگه کۉره، هر تۉرت ییلدن بیری 366 کونلیک (کبیسه) ییل
صفتیده قبول قیلینگن. ییل 12 آیگه بۉلینیب، تاقلری 31 کون، جفتلری 30 کون، فبروری
آیی اېسه عادي ییللرده 28 کون، کبیسه ییلده 29 کون قیلیب بېلگیلنگن.
بو تقویم یولي تقویمی نامینی
آلگن. اما اونده بیر ییل تروپیک ییلدن 11 دقیقه۔یو 14 ثانیه آرتیق بۉلگنی طفیلی
اۉرتهدهگی فرق هر 400 ییلده تخمیناً اوچ کوننی تشکیل قیلهدی. او ییغیلیب۔ییغیلیب،
XVI عصرده اۉن کونگه
یېتهدی و بهارگی تېنگ کونلیک 21 مارچگه اېمس، 11 مارچگه تۉغری کېلیب قالهدی. قرهبسیز
که، عیسوي بیرهملرینی انیقلشده معمالر پیدا بۉلهدی. روم پاپهسی گریگۉري خییی
شونی نظرده توتیب، 1582 ییل 24 فبروریده ایتاليالیک شفاکار و متیماتیک لویجی
لوللیا لایحهسی اساسیده اۉزیگه خاص اصلاحات اۉتکزهدی.
کېینچهلیک «گریگۉریان
تقویمی» و «غرب تقویمی» نامینی آلگن اوشبو تقویمده، اوّلا، اۉشه ییلنینگ 4 اکتیوبریدن
کېینگی سنه 15 اکتوبرگه ایلنتیریلیب، بهارگی تېنگ کونلیک 21 مارچگه قَیتریلهدی.
ایکّینچیدن، تۉرتگه بۉلینهدیگن ییللر یولي تقویمیدهگی سینگری 366 کون قیلیب
آلینهدی. اوچینچیدن، هر 400 ییلدن 3 کون چیقریب تشلنیب، 400 گه بۉلینمهیدیگن
ییللر 365 کونلیک عادي، فبروری آیی بیر کونگه قۉشیلیشی طفیلی 366 کوننی تشکیل اېتهدیگن
و تۉرتگه قالدیقسیز بۉلینهدیگن ییل اېسه کبیسه ییل صفتیده اعتراف اېتیلهدی
(ایکّیته صفر بیلن توگب، 400 گه بۉلینمهیدیگن ییللر بوندن مستثنا).
گریگۉري تقویمیگه بناءً، عیسی
علیهالسلام توغیلگن کون ایلک میلادي ییلنینگ 1 جنوریسی حسابلنهدی. تاریخنینگ
منه شو سنهگه قدر بۉلگن دوری اېسکی عصر (میلاددن اوّلگی)، کېینگی باسقیچی اېسه
ینگی عصر (میلادي) سنهلهدی.
ینگی تقویم زمانلر آشه دنیانینگ
کۉپلب مملکتلریگه ترقلدی. اۉزبېکستانده اېسه 1918 ییل 14 فبروریدن قۉللهنیله
باشلهدی. مادامیکه، شوندهی اېکن، اېندی اوندهگی لاتینچه ناملنگن، کېلیش
ترتیبی سیز و بیزگه یخشی معلوم آیلر معناسی بیلن تنیشهیلیک:
جنوری (جنوریوس/جانوس) – 31
کوندن عبارت. قدیمگی روملیکلرنینگ قویاش معبودی یانوس اسمیدن آلینگن.
فبروری (فېبروریوس – حلاللنیش
آیی) – 28 کونگه، کبیسه ییلیده 29 کونگه تېنگ. بو نام قدیمگی روملیکلرنینگ هر
ییلی 15 فبروریده اۉتکزیلگن پاکلنیش مراسمیگه دخلدار.
مارچ (مارتیوس/مارس) – 31
کون. روم میفالوژيسیده اوروش خداسی مارس نامیگه قۉییلگن.
اپرېل (اپریلیس/اپریوس) – 30
کونلیک. قویاش ایسیتهدیگن آی معناسیده.
می (مایوس) – 31 کون. یونان
افسانهلری بۉییچه مېرکوري خداسینینگ آنهسی مییه شرَفیگه میوس دېییلگن.
جون (جونیوس) – 30 کونلیک.
قدیمگی روم معبودهسی یونانهنینگ اسمی قۉییلگن.
جولای (جولیوس – یولي آیی) –
31 کونلیک. میلاددن اوّلگی 45۔ییلده روم حکمداری یولي سېزر نامی بېریلگن.
اگوست (اوگوستوس – عالي،
مقّدس، اولوغ) – 31 کونلیک. روم خاقانی اکتاویان مطلق حاکمگه ایلنگچ، سېنات اونگه
اگوست (خدالر تامانیدن شرفلنگن) فخري مقامینی بېرگن. بو سۉز آلدین آی نامی، باره۔باره
حکمدارلر عنوانینی انگلهتووچی اتمه بۉلیب قالگن.
سپتمبر (سېپتېمبېر –
یېتّینچی) – 30 کونگه تېنگ. کهنه رومده 1 مارچدن باشلنووچی اۉن آیدن عبارت تقویمنینگ
یېتّینچی، گریگۉري تقویمینینگ تۉقّیزینچی آیی.
اکتوبر (آکتا – سکّیز) – 31
کونلیک. قدیمگی روم تقویمینینگ سکّیزینچی، گریگۉري تقویمینینگ اۉنینچی آیی.
نوامبر (نۉوېمبېر – تۉقّیز) –
30 کوندهن عبارت. اېسکی روم تقویمیدهگی تۉقّیزینچی، گریگۉري تقویمیدهگی اۉن
بیرینچی آی.
دیکابر (یونانچه دېکه،
لاتینچه دېکېم/دېکېمبېر – اۉن/اۉنینچی) – 31 کونگه تېنگ. گریگۉري تقویمینینگ اۉن
ایکّینچی آیی، یولي تقویمی اصلاح قیلینگونچه اۉنینچی آی حسابلنگن.
البته، باشقه تقویملر
سینگری میلادي تقویمی هم کمچیلیکلردن خالی اېمس. بیرینچیدن، او بۉییچه حسابلنسه، عیسی
پیغمبر تولد تاپگن سنه میلادنینگ تۉرتینچی ییلیگه تۉغری کېلهدی. ایکّینچیدن، بو
تقویمنینگ ییلباشیسی حسابلنمیش جنوری آیی هر اۉن مینگ ییلده جدّي فرققه اوچرهیدی.
XI عصرده عمر خیام
قویاش سنهسیگه تیهنیب یرهتگن و اېراندهگی سلجوقيلر سلطانی جلالالدین ملکشاه
تامانیدن حیاتگه جاري اېتیلگن تقویم اېسه علمي جهتدن یاندهشگنده، اۉن مینگ ییلده
اتیگی ایکّی کونگه اۉزگرهدیگن درجهده پخته بۉلگن. افسوس که، سلطان وفاتیدن کېین
او اعتباردن چېتده قالیب کېتگن…
تقویملرگه عاید بوندهی
دلیللر ماضي دفترلریده جوده کۉپ.
