هندوستان
بویوک بریتانیادن «کۉه نور» الماسینی قَیتریش نیتیدن قَیتمهیدی
هندوستان بویوک بریتانیادن
«کۉه نور» الماسینی قَیتریش نیتیدن قَیتمهیدی. بو حقده 22 اپرېل کونی بۉلیب اۉتگن
بریفینگده تشقی ایشلر وزیرلیگی نینگ رسمي وکیلی ویکهس سوروپ معلوم قیلدی. اونینگ
سۉزلریگه قرهگنده، «هندوستان مملکت
تاریخی نینگ قدیم اساسلریدن بیری بۉلمیش قیمتبهخا ارتېفهکتنی قَیتریش مسألهسیده
دۉستانه سعی-خرهکهتلرنی عملگه آشیرهدی». اېسلهتیب اۉتیش کېرهککی، یقینده هندوستان
باش پروکوروری نینگ اۉرینباسری رنجیت
کومر عالي سود جریانیده قیلگن چیقیشیده «کۉه نور» بویوک بریتانیا تامانیدن
اۉغیرلنمهگنی، کوچ بیلن آلیب کېتیلمهگنی باعث هندوستان اونگه دعواگرلیک قیلیشگه حقی یۉقلیگینی ایتگن
اېدی. بیراق آرهدن کۉپ اۉتمهی مدنیت وزیرلیگی بیانات بېریب، نیمه بۉلگنده هم هندوستان
حکومتی الماسنی مملکتگه قَیتریش مقصدیده
برچه چارهلرنی کۉریشینی معلوم قیلدی.
تاریخچیلر نینگ فکریچه، نایاب تاش مههراجه رنجیت سینگخ
طرفیدن بریتانیا نینگ آست-ایندییه کمپنیسیگه تحفه اېتیلگن، کمپنی اېسه، اۉز
نوبتیده، اونی قیرالیچه ویکتارییهگه تارتیق قیلگن. شو طریقه، الماس تالان-تاراج
قیلینگن بویوم اېمس، بلکه بریتانیالیکلرگه بېریلگن ساوغهدیر.
کۉه نور - اۉزبېکچهگه ترجمه قیلینگنیده، «تاغ نوری» دېگن
معنانی انگلهتهدی. اونینگ تاریخی 1300 ییللرگه باریب تقهلهدی. بو الماس حقیده
تورلی-تومن افسانهلر یورهدی.
اوزاق ییللر دوامیده «کۉه نور» مهلوه دولتی راجهلری نینگ
باش کییملرینی بېزهب کېلدی. افسانهلرگه کۉره، قچانلردیر الماس راجهلر تیوربهنیدن
توشیب قالگودېک بۉلسه، او خالده برچه مهلوه خلقی قوللیکه توشیب قالهدی. شونداق
هم بۉلدی. 1305 ییلده مهلوه دېهلی سلطانی آلاووددین تامانیدن ضبط اېتیلهدی.
غالبگه باشقه قیمتبهخا تاشلر قطاریده «کۉه نور» هم اۉتهدی. بیراق کۉپ اۉتمهی
الماس ینه مهلوه دولتیگه قَیتریلهدی. اونینگ صاحبی گوهلیاره راجهسی بیکېرهمیت
(ویکرهمهدیتیه) بۉلهدی.
ییللر اۉتیشی بیلن الماس حقیده باشقه افسانهلر هم پیدا
بۉلهدی. روایتلرگه کۉره، الماس 5 مینگ ییل اوّل هندوستان جَنوبیدن تاپیلگن بۉلیب، او «مهخهبهرهت»
داستانیدهگی افسانهویی قهرمان کرنهگه تېگیشلی بۉلگن.
1526
ییلده هندوستان بویوک بابامیز زههریددین محمد بابور تامانیدن
ضبط اېتیلهدی. پنیپهت جنگیده هند راجهسی بیکېرهمیت هلاک بۉلهدی. اونینگ رفیقهسی
عایلهسیگه تېگیشلی بۉلگن بایلیکلرنی بابور نینگ اۉغلی خُمایونگه تاپشیرهدی.
اۉلجهلر آرهسیده «کۉه نور» هم بار اېدی. همایون برچه اۉلجهنی، جملهدن «کۉه
نور»نی خَم آتهسیگه تاپشیرهدی. بیراق بابور اولرنی همهسینی اۉغلیگه قَیترهدی.
انه اۉشهندن باشلب بابورییلر سلالهسی نینگ خوکمدارلری «کۉه نور»نی تاجلریدن
اصلا توشیرمهگن. آدملر الماس بویوک بابورییلر سلالهسی نینگ تاجیده تورر اېکن، بو
سلاله اصلا زوال کۉرمسلیگیگه ایشانیشگن.
«بابورنامه»ده
یازیلیشیچه، الماس 1294 ییلی مهلوه راجهسیگه تېگیشلی بۉلگن. بابور مذکور الماس
نینگ قیمتی «تمامی عالم نینگ ایکّی یریم کونلیک صرفیگه برابر» اېکنینی ایتهدی.
بابور و همایون کۉه نورنی «بابورییلر الماسی» دېب اتهیدیلر. همایون نینگ اۉغلی
بویوک سرکرده اکبر عمری دوامیده الماسگه بیران مرته هم قۉل تېککیزمهگن. کېینچهلیک
افسانهویی تاش شاهجههان اختیاریگه اۉتهدی. اونینگ اۉغلی ابرهنگزېب تاشنی
لاهوردهگی بدشاشی مسجدیگه جایلشتیرهدی. الماس او یېرده 1739 ییلگچه سهقلنهدی.
خوکمدار نادرشاخ هندوستان خودودلرینی
قۉلگه کیریتگهچ، برچه بایلیکلرنی اۉز تهسسروفیگه آلیشگه اینتیلهدی. اما
«قۉخینور»نی تاپه آلمهیدی. مینگلب آدملر الماسنی قیدیرشگه جلب اېتیلهدی. شونده
سرای خادملریدن بیری الماس محمد اسملی عملدار نینگ باش کییمیگه یهشیریلگنینی ایتهدی.
بزملردن بیریده نادرشاخ محمدگه مراجعت قیلیب، دۉستلیک رشتهلری موستهخکهملنیشی
یۉلیده سلّهلرینی المشتیریشنی تکلیف قیلهدی. بو تکلیفنی انکار قیلیش نینگ امکانی
بۉلمهیدی. باش کییم آرهسیده الماسنی کۉرگن نادرشاخ «تاغ نوری» دېب بقیریب یوبارهدی.
شو-شو الماس «کۉه نور» نامینی آلهدی. اۉز دوریده نادرشاه کۉه نورنی «اگر بیر آدم
بېشته تاش آلیب بیرینی شرققه، بیرینی غربگه، بیرینی شِمالگه، بیرینی جَنوبگه و
بېشینچیسینی آسمانگه آتیب، تاشلر یېتگن منزل آرهلیغاینی آلتین، مرواریدلر بیلن
تۉلدیرسه، کۉه نور قیمتیگه تېنگ بایلیک بۉلهدی»، دېگن اېدی. الماس بیلن وطنیگه
قَیتگن نادرشاخ اونی خېچ کیمگه ایشانمهیدی. 1747 ییلده نادرشاخ اۉلدیریلگهچ
الماس اونینگ کیچیک اۉغلی شهزاده راخ قۉلیگه اۉتهدی. بیراق، او خاکیمییهتنی
قۉلده اوشلب توره آلمهیدی. شو طریقه «کۉه نور»گه اهمهد ابدهلی (دُرر-ای-دهورهن)
اېگهلیک قیلیب، اونی افغانستانگه آلیب کېلهدی. او 1773 ییلده وفات اېتهدی.
سلاله تېپپهسیگه اۉغلی تېمور کېلهدی و پایتختنی قابولگه کۉچیرهدی. تېمور نینگ
وفاتیدن کېین اېسه فرزندلری آرهسیده سرای تۉنتریشلری عادتي خالگه ایلنهدی.
بیر-بیریگه تیش قَیرهگن اۉغیللری خاکیمییهت اوچون کورهشر اېکن الماسنی یهشیریشگه
اورینهدیلر. زمان میزرا الماسنی قماقخانه دېواریگه یهشیرهدی. بیراق قهماخانه
ناظری بونی بیلیب قالهدی و الماسنی شوجه-اول-ملککه بېرهدی. خاکیمییهت اکهسی مههمود
قۉلیگه اۉتگهچ الماس ینه بېرکیتیلهدی. زنداندن قاچیشگه موفق بۉلگن شوجه-اول-ملک
«قۉهینور»نی آلیب عایلهسی بیلن لهخارگه کېلهدی. بو یېرده «پنجاب یۉلبرسی»
نامینی آلگن رنجیت سینگخ نینگ پناهیده بۉلهدی. راجه الماس حقیده خبر تاپگهچ
نیمه بۉلسه-ده «کۉه نور»نی قۉلگه کیریتیشگه اینتیلهدی. بیراق شوجه-اول-ملککه
اېمس، بلکه اونینگ خاتینی وفا بېگومگه باسیم اۉتکزهدی. عیال قییناقلرگه چیدهی
آلمهیدی و اسیرلرنی آزاد قیلیش، خوفسیزلیک تأمینلنیشی و نفقه تعیینلنیشی عوضیگه
الماسنی راجگه بېرهدی. رنجیت سینگخ بو طلبلرگه راضی بۉلهدی و الماسنی قۉلگه
کیریتهدی. او شوجه-اول-ملککه 125 مینگ روپیی بېرهدی و هر ییلی 60 مینگ روپیی
مقداریده عمرباد نفقه تعیینلهیدی.
«کۉه
نور»گه اېگه بۉلگهچ راجه رنجیت سینگخ پنجابنی بیرلشتیرهدی. او هندوستان نی
بویوک بریتانیا خوکمرانلیگیدن آزاد قیلیشنی ایستهیدی و بو ایش قۉلیدن کېلمسلیکنی
بیلیب، «کۉه نور»دن واز کېچیشگه اورینهدی. الماسنی عاریسسهدهگی جگگنهتخه
عبادتخانهسیگه ساوغه قیلیشگه احد قیلهدی. بیراق بو ایشنی عملگه آشیره آلمهی
وفات اېتهدی. میراثخۉرلری راجه نینگ نیتیدن بېخبر اېدی. شو طریقه مملکتده باشباشداقلیک
باشلنهدی. 1849 ییلده الماس انگلیس خوکمدارلری نینگ قۉلیگه توشهدی. الماس
اوّلیگه هندوستان جنرال-گوبېرناتوری سېر
جان لاورېنس تامانیدن قۉلگه کیریتیلهدی. اما او قیمتبهخا تاشگه اونچهلیک اعتبار
بېرمهیدی. شو سببلی «کۉه نور» نینگ یۉقالیب کېتیشیگه بیر بههیه قالهدی. 1850
ییل نینگ 6 اپرېل کونی «کۉه نور» هندوستان خودودلریدن آلیب چیقیلهدی و بویوک بریتانیاگه
2 جولای کونی آلیب کېلینهدی. قیمتبهخا یوکنی قبول قیلیب آلگن آست-ایند کمپنیسی
دیرېکتورلر کېنگشی رئیسی وظیفهسینی بجریب تورگن ج. و. لاگگ باشقه قیمتبهخا
بویوملر قطاری «کۉه نور»نی هم قیرالیچه ویکتارییهگه تاپشیرهدی. قیرالیچه اۉز
کوندهلیکلریده شوندهی یازهدی: «قیمتبها تاش عجایب. او رنجیت سینگخگه تېگیشلی
بۉلیب، لهخارده تاپیلگن. اېندیلیکده بو تاش بویوک بریتانیا تاجیگه تعلقلی
اېکنلیگیدن بختلیمن. مېن الماسلر تاجیمیز نینگ بیر قِسمیگه ایلنیشی بارهسیده
قیغورهمن».
1854
ییلده قیرالیچه رنجیت سینگخ نینگ 15 یاشلی یگانه اۉغلی و
میراثخۉری دهلیپ سینگخنی بویوک بریتانیاگه تکلیف قیلهدی و خوکومهت نینگ
اعتراضلریگه قرهمهی اونگه بیر ییلده 15 مینگ روپیی مقداریده پېنسیه (تقاعد)
تعیینلهیدی. خاکیمییهتگه 11 یاشیده کېلگن دهلیپ سینگخ انگلیس مکتبیده تحصیل آلهدی
و قیرالیچه ویکتارییه بیلن اوچرهشگنیده الماسنی اۉز هاهیشی بیلن قیرالیچهگه
ساوغه قیلهدی. «خانیم، صادق قولینگیز صفتیده «کۉه نور»نی سیزگه بېریش امکانیتیگه
اېگه بۉلگنیمدن غایت ممنونمن» دېیدی بوکینگېم سرایینی قیرالیچه بیلن سَیر قیلیب
یورر اېکن، «کۉه نور» الماسی قۉییلگن جایگه کېلگهچ.
1851
ییلده الماس لاندانده بۉلیب اۉتگن کتّه کۉرگزمهده نمایش
قیلینهدی. 1852 ییلگه قدَر الماس اوّلگی کۉرینیشیده بۉلدی. انگلیس زرگرلری
الماسنی اۉزگرتیریشگه قرار قیلیشدی. شو طریقه الماس 191 کرهتدن 108،9 کرهتگه
توشیب قالدی. 1853 ییلده «کۉه نور» باشقه، 200 ته کیچیک خهجمدهگی الماسلر
قطاریده قیراللیک تاجیگه اۉرنهتیلدی. 1911 ییلده اېسه الماس قیرالیچه مريهگه
اتهب یهسهلگن تاجگه کۉچیریلدی. 1937 ییلده اېسه ینه بیر بار - یېلیزهوېته
ایکّینچیگه تختگه چیقیشی مناسبتی بیلن یهسهلگن تاجگه اۉرنهتیلدی. عینِ دَمده «کۉه
نور» قیرالیچه یېلیزهوېته ایکّینچی نینگ تاجلری قطاریده تهوېر موزیمیده سهقلنهدی.
2002 ییلده آنه قیرالیچه نینگ دفن مراسمده الماس بیلن بېزهتیلگن تاج لاندان
کۉچهلریدن آلیب اۉتیلگن تابوتده اېدی.
2015
ییل نینگ آخریده «انسان حقوقلری و اجتماعي عدالت
عمومهیندستان جبههسی» فعاللری قیمتبها تاشنی هندوستان گه قَیتریشنی طلب قیلیب،
عالي سودگه مراجعت اېتگن اېدی. اولر نینگ فکریچه الماس قانونگه ضد روشده بویوک بریتانیاگه
آلیب کېتیلگن اېکن. خودّی شو کبی طلبنی پاکستانلیک ادواکت جهوهد اقبال جهفریی
هم ایلگری سوردی. بیراق اونینگ عریضهسی لهخار سودی تامانیدن قبول قیلینمهدی.
شونی اېسلهتیب اۉتمیز، بویوک بریتانیا رسميلری قیمتبها
تاش هندوستان گه قَیتریلیشی ممکنلیگینی قطعیاً رد اېتیب کېلهدی. مثلاً، 2010
ییلده باش وزیر دېوید کېمېران، اگر بیر مرته راضی بۉلسنگیز، تېز آرهده بریتانیا
موزیمی بۉشهب قالگنینی کۉرهسیز»، — دېگن اېدی.
شرافیددین تۉلگناو
کون.اوز