ابراهیم غفوروف. چۉلپان نینگ تیل و اسلوب نزاکتی
عبدالحمید سلیمان چۉلپان بدیعي ترجمهگه ینگی ملي مدنیت یرهتیش و اونی کۉتریش نینگ اساسلریدن بیری دېب قرهدی و بو ساحهده فداکارلیک بیلن جان کویدیریب ایشلهدی. اینیقسه، ترجمهده بدیعي اسلوب یرهتیش نینگ جوده نازک پواېتیک یۉللرینی آچدی. اونینگ ترجمهده بدیعي اسلوب و تیل شکللرینی ایزلش اوستیده آلیب بارگن ایجادي ایشلری چینهکم بدیعي کشفیات درجهسیگه کۉتریلدی.
ترجمهده بدیعي اسلوبنی یازووچی نینگ اۉزی کبی یرهتیش بویوک صنعتکارلیکنی طلب قیلهدی و مهارت توشونچهسی، اوّلا، شوندن حاصل بۉلهدی. توب متندهگی نرسه-حادثهلرنی اتش-ناملش، اۉقووچی تصوریگه غایت کوچلی تأثیر قیلووچی آهنگلر، سیمالر، پواېتیک افادهلرنی مؤلف کۉزلهگن بدیعي مقصد درجهسیده ترجمهده آچیب کۉرستیش هم بدیعي اسلوب نینگ مکمل انکشافیگه خدمت قیلهدی. چۉلپان اۉز ترجمهلریده بولر نینگ بریگه جوده کتّه اعتبار همده مسوولیت بیلن قرهیدی. تأکیدلب اۉتیشگه عرضییدیگن بیر قیزیق حال: اتاقلی ادیبلریمیزدن عبدالله قهار چېکاوگه علیحده بیر محبت و اخلاص بیلن قرهگنلیگی ادبیاتیمیز تاریخیدن معلوم. او چېکاونی ترجمه قیلیشده اۉز یۉلیدن باردی: اساساً اونینگ جوده اۉتکیر هجویه اثرلرینی اۉزبېکچهگه اۉگِردی. اما چېکاو نینگ کۉز عینکینی چۉلپاندن بیرآز کېین تقدی و ترجمهده چۉلپان تجربهلرینی حسابگه آلدی. چۉلپان ترجمه اوچون چېکاو نینگ عجایب لیریک-دراماتیک حکایهلرینی تنلهدی. چېکاو اۉتکیر هجویه اثرلریده قتّيق کولدیریب لال قیلسه، لیریک-دراماتیک اثرلریده، زمانداشلری نینگ تعریفلشلریچه، ییغلتیب کولدیرر، کولدیریب ییغلتردی. چۉلپانگه چېکاو نینگ شوندهی ییغلتیب کولدیرهدیگن جاذبهلی لیریک اثرلری یقین اېدی. اۉزبېک شاعری شوندهی یورهکدن چیققن اثرلرنی یاقتیرر، اۉزی هم شوندهی لیریک درامهلر، حکایهلر یازیشنی سېوردی. فقط چۉلپان نینگ بدیعي اسلوبیده شاعرانه عنصرلر نینگ کوچلیلیگی اجرهلیب تورردی.
چېکاو «غم» دېگن حکایهسیده کېکسهیگن آغیر کسل خاتینینی شهرگه ورهچگه قهرتان قیش پیتی ارابهده آلیب بارهیاتگن تۉکر نینگ ایچکی کېچینمهلرینی تصویرلهیدی. او عمر بۉیی اۉز عیشینی کۉزلهگن و مشتِپر خاتینینی اصلا آدم اۉرنیده کۉرمهگن، اونگه جبرو ظلملر قیلگن. «تۉکر» توشونچهسینی چۉلپان اۉتگن عصر نینگ 30-ییللری باشی، ییگیرمهنچی ییللری آخریده «قیرمهچی» دېب تهبدیل اېتهدی. بو قَیسی شېوه، قَیسی لهجهدن آلینگن، یا چۉلپان نینگ اۉزی تاتار-تورکي تیللر اساسیده ینگی سۉز-توشونچه یهسهگنمی، حلی انیقلب بۉلمهدی. لېکن 20 — 30-ییللرده چۉلپان و قادریی ایجادیده عملگه کیرگن یوزلب و حتا مینگلب نایاب، یعنی کۉپ قۉللنمهگن سۉزلر کبی «قیرمهچی» هم جانلی سۉزلشوو تیلیمیزده کېنگ استعمالگه کیریب اۉزلشیب کېتمهدی. اۉزبېکستانده صناعت ایشلب چیقریشی رواجلنه بارگن سری «تۉکر» استعمالده غالب چیقدی و آدملر، مطبوعات تیلیده کۉپراق قۉللندی.
تۉکر اوزاق قیش یۉلیده اۉزیگه هم، بورکنیب یاتگن کمپیریگه هم غۉلدیرهب سۉیلنیب بارهدی. کسل خاتیندن صدا چیقمهیدی و چېکاو-مؤلف شو یېرده بیر اۉغیز تصویر تشلهیدی: «نهکانېتس، چتاب پاکانچیت س نېیزوېستناستیو، آن، نې آگلیهدیوهیهس نه ستروخو، نهщاوپیوهېت یېې خالادنویو روکو. پادنیهتهیه روکه پهدهېت کهک پلېت».
چۉلپان بو تصویرنی شوندهی تلقین قیلهدی: «نهایت، بو چوچمهللیکنی برطرف قیلماق اوچون، او کمپیر تامانگه بوریلمسدن قۉل اوزهتیب، اونینگ ساووق قۉلینی اوشلب کۉردی. یوقاری کۉتریلگن قۉل، گهوران سینگری، ینه پستگه توشهدی». البته، اونوتمهیلیک، 30-ییللرده اۉزبېکستانده بدیعي ترجمه بعضی تجربهلرگه قرهمهسدن حلی تېتهپایه حالتیده اېدی. سیزنی متنده روس تیلیدهگی «نېیزوېستناست» سۉزی نینگ کوتیلمهگنده «چوچمهللیک» دېگن سۉز بیلن تهبدیل قیلینگنی حیرتگه سالهدی. اما شاشمهیلیک. چۉلپان ترجمهلری تیلیده بوندهی اۉرینلر بات-بات اوچرهیدی. بیز بونی حاضر، مثال اوچون، «تۉکر نینگ فغانی چیقیب» یاکه «نیمه بۉلیپتی اۉزی دېب آرقهسیگه اۉگیریلیب» سینگری جملهلر بیلن اۉگیریشگه اورینردیک. اما چۉلپان بولر نینگ همهسیگه «بو چوچمهللیکنی برطرف قیلماق اوچون...» دېگن اۉزی تاپگن اۉزیگه خاص بیریکمنی لایق کۉریپتی. سیز، البته، «نېیزوېستناست» «نامعلوملیک» و اصلا «چوچمهللیک» اېمس، دېیسیز. چوچمهل شیرین هم اېمس، تخیر هم اېمس، شو نینگ آرهسیدهگی مزه-مترهسیزلیک، یعنی نامعلوملیک، مجمللیک. چۉلپان «چوچمهللیک» سۉزینی شوندهی کوتیلمهگن اۉرینگه آلیب چیقیب عادتدن تشقری معناسینی آچهدی. لېکن چۉلپاندن کېین هېچ کیم «چوچمهللیک» سۉزینی مجمللیک معناسیده استفاده قیلمهدی. چوچمهللیک نینگ نامعلوملیکنی انگلهتووچی معنا تاولنیشی بای، رنگ-برنگ بۉلمهگنی اوچون یۉقالدی. اېندی بیزنی ینه بیر کرّه لال اېتگن روسچه «پلېت» دېگن سۉز نینگ «گهوران» دېب تلقین قیلینگنیگه تۉختهیلیک. «پلېت»نی اۉزبېکلر قَییش یاکه اۉرمه قمچی دېییشهدی. تۉکر کمپیر نینگ قۉلینی کۉتریب کۉرگنیده بېچاره نینگ قۉلی اۉرمه قمچیدهی شهلویرهب توشدی. چۉلپان قمچیدهی شهلویرهب توشدی دېییشنی لازم کۉرمهیدی. اخیر، قهرتان ساووقده کمپیر نینگ قۉلی هم، اۉزی هم موزلب قاتیب قالگن، قاتیب قالگن نرسه قمچیدهی توشمهیدی. شو نینگ اوچون سۉزلر و حالتلرنی اۉته نازک ادراک اېتهدیگن شاعر چۉلپان بو تصویرده قاتیب قالگنلیکنی افادهلش اوچون «گهوران سینگری»، دېب آلیپتی. بو چینهکم کانوېرسیه، یعنی چینهکم اغدریش، «ترجمه» سۉزی نینگ اصل معناسی هم اۉزی شو – اغدریش، اوریش، ییقیتیش، «پېرېواد» سۉزی نینگ معناسی اېسه — اۉتکزیش، یعنی بیر تیلدن ایکّینچی تیلگه اۉتکزیش، کۉچیریش. بنابرین، چۉلپان بو یېرده «اۉتکزهیاتگنی» یۉق، بلکه تام معناده «اغدریپتی». «گهوران» و تیاق سۉزلری معلوم معناده سینونیملر، لېکن معنا اۉزگهچهلیکلری هم بار. گهوران – یۉغان، اونچه-مونچهگه سینهوېرمهیدی، تیاق اېسه کیچیکراق، اینگیچگهراق بۉلیشی هم ممکن. «گهوران» اۉتیلده یۉغان نودهدن قیلینگن پادهچیلر تهیاغی، دېب ایضاحلنگن. تۉغری-یو، بیرته اماسی بار: اماسی شوکی، گهوران نودهدن قیلینمهیدی. نوده حلی یاش، اینگیچگه، مۉرت بۉلهدی، شو نینگ اوچون گهوران اېنگ بهقوّت یېتیلگن شاخدن یهسهلهدی. چۉلپان گپ قوریلیشی نینگ اسلوبینی چېکاوگه قندهی یقینلشتیرگنیگه رزم سالهیلیک. متنده افادهلنهیاتگن مضمونگه کۉره بو اۉرینده اصلیده «قۉل تیاقدېک توشدی» متنگه عینِ موافق کېلردی. اما پاچه-پۉستینلرگه بورکنیب یاتگن شۉرلیک کمپیر نینگ جانسیز قۉلی گهوراندېک توشگن بۉلسه هم عجبمس. توب متنده گپ مادهل سۉز بیلن بیرگه بېش جملهدن عبارت و اولر تورلی حرکت-حالت اۉزگریشلرینی انگلهتهدی. ترجمه اوشبو حرکت-حالتلرنی آقیزمهی-تامیزمهی افادهلهیدی، جملهلر نینگ ریتمیک منظرهسینی کېلیشتیریب سهقلهیدی.
بدیعي اسلوب تصویرلنهیاتگن انسان کرکتری خصوصیتلریگه کۉره شکللنهدی. چېکاو نینگ اثرلری هم بو جهتدن دنیا ادبیاتیده نایابدیر. چۉلپان بونی بوتون پواېتیک نازکلیکلری بیلن تېرهن توشونهدی و قَیته بنیاد اېتهدی. «غم» حکایهسیده قیش نینگ آغیر هوویللهگن یۉلیده ارابهده کسل خاتینینی دۉختیرگه آلیب بارهیاتگن، عمریده خاتینیگه مِهر کۉرسهتمهگن، یورهگیگه بارگن سری واهمه آرهلهیاتگن کیمسه نینگ ساوقاتگن، تیتراق تاووشی اېشیتیلهدی. جملهلرده ارابه نینگ مأیوس سیلکینیشی برالله عکس اېتهدی. چېکاو نینگ ترجمانی اوشبو حالتنی بېحد نازک ادراک اېتهدی. خاتینی نینگ ارابهده اۉلیب قالگنینی کۉرگن موژیک شو زهاتی حیات تماماً برباد بۉلگنینی انگلهیدی: «زه پیهنستوام، درهکهمی ای نوجدای نې چووستواوهلاس جیزنی. ای کهک نهزلا، ستروخه اومېرله کهک رز و تا سماې ورېمیه، کاگده آن پاچووستواوهل، چتا جهلېېت یېې، جیت بېز نېې نې ماجېت، سترهشنا ویناوهت پېرېد نېی... جیت بыسыزناوه، — دُمهېت تۉکر». چۉلپان چېکاو قهرمانی نینگ اۉیلریگه اېرگشهدی: کمپیر «بیلن بیرگه قیرق ییل عمر قیلدی، لېکن بو قیرق ییللیک عمر خودّی تومندهی اۉتمهدیمی؟ مستلیک، اوریش-تهلش و محتاجلیکلر ایچیده عمر نینگ اۉتگنی هم بیلینمهدی...». منه ایکّی مونگلی انسان حیاتی نینگ خلاصهسیدهی اېشیتیلهیاتگن «نې چووستواوهلاس جیزنی» دېگن فاجعهلی بیر خلاصهنی چۉلپان غایتده سادّه و غایتده اۉزبېکانه قیلیب: «محتاجلیکلر ایچیده عمر نینگ اۉتگنی هم بیلینمهدی»، دېب اۉگیرهدی.
بو اۉرینده عینِ شو جمله نینگ بیر قطار اۉزبېکانه باشقه تهبدیللرینی وریانت صفتیده کېلتیریب اۉتیش ممکن. امینمیزکی، اولر نینگ اېنگ یخشیلری ایچیده هم چۉلپان نینگ تهبدیلی اۉز بدیعي تأثیرچنلیگی بیلن اجرهلیب کۉرینهدی. چېکاو بیر اۉرینده اوسته نینگ اۉکینچیگه اۉقووچیسی نینگ دقّتینی قرهتهدی: «آن دُمهېت، کهک نه اېتام سوېتې وسیا بыسترا دېلهېتسیه!». ایمانیم کاملکی، جوده کۉپ اوستهکار ترجمانلر بیر زومده «بو دنیاده همهسی کۉز آچیب یومگونچه رۉی بېرهدی-یه»، دېب اۉگیرگن و احتمال تۉغری قیلگن بۉلهردیلر. اما چۉلپان: «مونچه بېوفا بو دنیا!»، دېب عجیب شاعرانه عباره بیلن اغدرهدی. چۉلپان اۉز ترجمانلیک اسلوبینی شکللنتیررکن، شاعرانه باییگن بدیعي اسلوب یرهتهدی و شو شاعرانه بدیعي ترجمه اسلوبیگه دایم صادق قلم تېبرهتهدی. او بیر قرهشده توب متندن گۉیا اوزاق سۉزلر، عبارهلر، جملهلر، افادهلرنی قۉللهیدی، لېکن اۉیلب قرهگنده، اولر اصلییهت متنیگه جوده یقینلیگی معلوم بۉلهدی.
اصلییهت اسلوبینی ترجمهده چیقریش بو صنعت نینگ اېنگ قیین ساحهسی. اونگه فقط کتّه صنعتکارلیک بیلنگینه اېریشیلهدی. عکسینچه، قرهیسیز، جوده تۉغری ترجمه. طعنه-دشنامگه اصلا اۉرین یۉقدېک. لېکن بو یېرده بدیعیات نینگ قان تامیری — بدیعي اسلوب یۉق! تالستای نینگ اولوغ اثری بهمیسلی اۉرتهمییانه یازووچی نینگ کمسوقوم اثریدهی ترجمه قیلینگن. ترجمهگه کلیت تاپیلمهگن. اېندی «غم»دهگی موژیک نینگ ینه بیر اَینچلی خطابیگه اعتبار قرهتهیلیک. کمپیر اۉلیب قالگنینی بیلگهچ، موژیک: «پامېرله، ستهلا بыت، کمیسیون!»، دېب ندا قیلهدی. چۉلپان بونی «اۉلیب قالگنگه اۉخشهیدی. قیامت!»، دېب اۉگیرهدی. «قیامت» – «کمیسیون» سۉزی نینگ عیناً لغوي معنا ترجمهسی اېمس. «کمیسیون» اصلی کېلیب چیقیشیگه کۉره لاتینچه، لغتگه کۉره «تاپشیریق»، «وظیفه» دېگنگه اۉخشهش معنالرنی انگلهتهدی، باشقه معنا تورلری هم بار. لېکن بیزگه حاضر شو کۉرسهتیلگنلر نینگ اۉزی کفایه قیلهدی. روس کلاسیک ادبیاتیده «قیین»، سېرتشویش، سېرغلوه، «باشاغریغی ایش» معناسیده قۉللنگن. اونی ترجمهده «انه باشاغریغی!»، دېب اۉگیرسه هم متنگه جوده یرهشهردی. لېکن چۉلپان «قیامت»نی تنلهیدی. موژیک نینگ حالتی-احوالیگه کۉره وضعیتنی اېنگ یخشی انگلهتهدیگن و اۉز اۉقووچیسیگه هم اېنگ توشونرلی، تأثیرچن بۉلهدیگن شو سۉزگه تۉختهلهدی. بو یېرده سۉز اېندی ترجمه قیلینمهدی، بلکه کانتېکست تقاضا اېتگن مضمونگه ماسلب آلیندی. اۉزبېکلر بیران احوال اېنگ ایشکل نقطهگه یېتگنده خودّی شوندهی: «قیامت!»، دېب قۉیهدیلر. کانتېکست تقاضاسی ترجمه قیلیشنی اېمس، اوتارده بۉلمهگن عباره یاکه سۉز بیرلیکلرینی کشف قیلیشنی امر اېتهدی. شونده سیز تېکست، یعنی توب متن حقیقتیگه اۉغیشمهی رعایه قیلیش ضرورتینی جوده چوقور حس اېتهسیز. کانتېکست تقاضاسی و تېکست حقیقتی نیمه؟ بو تېکست نینگ برچه پواېتیک و معنا تاولنیشلری، شو نینگ برابریده اونینگ بوتون بدیعي خصوصیتلری و تأثیر نقطهلرینی سهقلش، ترجمه تیلیده موادیل طرزده برکمال بیان اېتیشدیر. کانتېکست تقاضاسی و تېکست حقیقتیگه تۉله رعایه قیلگندهگینه توب متن نینگ اسلوبینی ایکّینچی بېگانه تیل محیطیده سهقلش، تۉله یوزهگه چیقریش ممکن بۉلهدی. کانتېکست تقاضاسی و تېکست حقیقتی، اینیقسه، خاص سۉزلر، تورغون بیریکمهلر، پرېمیالاگیک عبارهلر، حکمتلی بیرلیکلرنی اۉگیریش معمالری توغیلگنده، اینیقسه، سېزیلرلی توس آلهدی. معلومکی، بولر توب متن اسلوبینی ترجمهده بنیاد اېتیشده کتّه تأثیر قدرتیگه اېگه. بو وظیفهنی برکمال حل قیلمهی توریب ترجمهده اصلییهت نینگ بدیعي اسلوبینی یرهتیش نینگ علاجی یۉق.
چۉلپان نینگ چېکاودن ترجمهلریدن بیر نېچه مثالگه مراجعت قیلهیلیک. «غم»ده موژیک آتینی قیچهیپتی: «...چتاب تېبې پوستا بыلا، چېرت!». چۉلپان بو ترجمه قیلیب بۉلمهیدیگن عبارهنی کوتیلمهگنده: «...اې، یېر تارتقور، لعنتی!»، دېب بدل کېلتیریب تۉلدیرهدی. موژیک تیلیگه توشگن بو عباره! یاکه موژیک تیلیده اېشیتیلگن «وات تې صلیب!»، دېگن سۉکینیشنی چۉلپان: «نان اورسین اگر!» دېب عجایب بدل تاپهدی. اصلینی سهقلب اېسه هېچ قچان بونی ترجمه قیلیب بۉلمهیدی. تېکست تقاضاسی و حقیقتی فقط چین ایجادکارلیکنی طلب قیلهدی. چۉلپان بو یېرلرده اۉزینی اېنگ یخشی معناده ایجادکار ترجمان صفتیده توتهدی. موژیک کمپیریدن هېچ جواب آلالمهگهچ، جهل اوستیده: «نو ای دُره!»، دېب کفری قۉزییدی. چۉلپان بونی: «اېسی پستسن-ده اۉزینگ هم!»، دېب اۉگیرهدی. حالبوکه باشقهلر بونی بیر پستده «جِنّي»، «احماق»، «تېنتک» و هکذا دېب ترجمه قیلیب تشلشلری هېچ گپ اېمس.
چۉلپان تورک، روس، تاتار، قریمتهتر، آزربایجان، نۉغآی، قزاق، قیرغیز، تورکمن، فارس تیللریدهگی ادبیاتلرنی اېرکین اۉقیر، اۉزبېک تیلی شېوهلریدن، ممتاز ادبیاتیمیز تیلیدن مکمل خبردار اېدی. شو نینگ اوچون اونینگ اثرلری نینگ تیلی نهایتده بای. اونینگ ترجمهلریده بو تیل خزینهلری دَم-بدم یوزهگه قهلقیب چیقهدی. چۉلپان چېکاو نینگ «اېسکی قۉره» («سترыی دام»)، «بیتهیاتگن اولاد نینگ سۉنگگی قیزی» («پاسلېدنыی ایز ماگیکن»)، «بۉیینگه آسیلگن اننه» («اننه نه شېې»)، «یېگېر» سینگری حکایهلری ترجمهلریده (اولر ایلک مرته 1933 ییلده علیحده کتابچه حالیده چیققن، شوندن سۉنگ 2012 ییلده م.امیناو و ه.ابدیېو تامانیدن نشرگه تیارلنگن «اۉزبېکستان ملي اېنتسیکلاپېدییهسی» دولت علمیی نشریاتی همده غهفور غلام نامیدهگی نشریات-مطبعه ایجادي اویی چیقرگن ه.پ.چېکاو تنلنگن حکایهلر کتابیگه کیریتیلگن) بوندهی نایاب سۉزلرنی بات-بات قۉللهیدی. چنانچی، کوراک – کولهنگیر، تاщاِی – اروهک یاکه ارواق، بلېدنالیتسهیه – زههل (لېکن بو سۉزنی کانتېکست تقاضاسیگه کۉره «آق یوزلی» دېب اۉگیریش معقولراق اېدی)، زهستېنچیوا – اویهلچهن، دیچ – ایلورسین، والنыی دوخ – سَیاقلیک سوداسی، واسپیتهتېلنыی دام — گودکخانه سینگری کوتیلمهگن سۉزلر واسطهسیده تهبدیل قیلینگنیگه دوچ کېلهمیز. حلی مکمل ایشلنمهگن کۉپ تاملی ایکّی تیللی لغتلر بۉلمهگن شرایطده بوندهی ایزلنیشلرنی، حاضر قندهی نوتبییی بۉلیب کۉرینمهسین، اۉشه بدیعي ترجمهدهگی ایزلنیشلر دوری اوچون کرکترلی حادثهلر دېب بیلهمیز.
ایتالگنلریمیزدن خلاصه شوکی، یوکسک و تېرهن تیل بایلیگیگه اېگه بۉلمهگونچه هېچ قیده ماهر صنعتکار ترجمان ادیب یۉق. تیل بایلیگی بۉلگندهگینه ترجمه نینگ اېنگ قیین قدرلی ایشی – توب متن نینگ اسلوب موجلرینی صنعتکارانه گودهلنتیریب بېرماقلیک ممکن و خودّی شو شرط بیلنگینه بدیعي ترجمان ایجادکار و صنعتکار دېگن نام قازانهدی.
شونگه کۉره اولوغ ادیب چۉلپان نینگ ترجمهلری بدیعي صنعتکارلیگی بیلن قدرلیدیر.
«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزېتهسی، 2014 ییل 18-سان